İzmir’in en önemli doğal yaşam alanlarından Gediz Deltası, kirlilik ve yapılaşma baskısı altında varlığını sürdürmeye çalışıyor. Kütahya’dan doğarak 401 kilometre boyunca ilerleyen ve Foça’da denize dökülen Gediz Nehri’ndeki kirlilik, yalnızca su kaynaklarını değil, deltada yaşayan yüzlerce kuş türünün yaşam alanlarını da tehdit ediyor. Foça Tarih ve Doğa Talanına Hayır Platformu, geçen yıl eylül ayında başlattığı “Gediz Ölüyor Birlikte Durduralım” çalışmaları kapsamında Çamaltı Tuzlası ve İzmir Kuş Cenneti’ni ziyaret ederek bölgedeki sorunları yerinde inceledi.
İzmir Doğa Koruma ve Milli Parklar Müdürlüğü yetkililerinden bilgi alan platform üyeleri, Gediz Deltası’ndaki ekolojik tehditlere ilişkin gözlem ve tespitlerde bulundu. 1998 yılından bu yana Ramsar Sözleşmesi kapsamında uluslararası öneme sahip sulak alan statüsünde bulunan İzmir Kuş Cenneti, aynı zamanda Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ve Doğal Sit Alanı olma özelliği taşıyor.

“Gediz artık yaşam değil, zehir taşıyor”
Gediz Nehri’ndeki kirliliğin deltaya kadar ulaştığını belirten Platform Sözcüsü Ramis Sağlam, sanayi atıkları, arıtılmadan doğaya bırakılan evsel atıklar ve tarım ilaçlarının ekosistemi tehdit ettiğini söyledi. Sağlam, kirliliğin insan sağlığı açısından da risk oluşturduğuna dikkat çekerek şu ifadeleri kullandı:
“Kütahya'dan doğup 401 kilometre yol kat ederek Foça'da denize dökülen Gediz, artık yaşam değil zehir taşıyor.”
Gediz Deltası’nın üç koldan kuşatıldığını belirten Sağlam, sanayi, tarımsal kirlilik ve yapılaşma baskısının yanı sıra İzmir Kuş Cenneti’ndeki personel yetersizliğine de dikkat çekti. Sağlam, şöyle konuştu:
“Sanayi tesisleri, arıtmasız evsel atıklar, tarım ilaçları. Gediz, Menemen Ovası'nda 23 bin hektar tarım arazisini suluyor. O ürünler maalesef sofralarımıza taşınıyor. TOKİ'nin konut projeleri başta olmak üzere yapılaşma Gediz Deltası çevresindeki imar baskısını artırıyor. İZKUŞ'un personel sayısı 20'den 4’e düştü. 2017'de Bakanlık protokolü feshetmesiyle sorumluluk DKMP'ye geçti sahada personel sorunu başta olmak üzere birçok ihtiyacı bulunmaktadır. İzmir Kuş Cenneti’nin yaşaması için öncelikle Gediz Nehri’nin kirleticilerden arınması gerekiyor.”

Gediz, tarih boyunca 7 kez yatak değiştirdi
Ziyaret kapsamında İzmir Doğa Koruma ve Milli Parklar Müdürlüğü Gediz Deltası Ramsar Alanı İzmir Kuş Cenneti Sorumlusu Orman Mühendisi Abdullah Özalpgil tarafından platform üyelerine bilgilendirme sunumu yapıldı. Özalpgil, Gediz Deltası'nın oluşumundan sulak alanın büyüklüğüne ve uluslararası koruma statüsüne kadar çeşitli bilgiler paylaştı.
Gediz Nehri'nin tarih boyunca yedi kez yatak değiştirmesiyle şekillenen deltanın Karşıyaka, Çiğli, Menemen ve Foça ilçe sınırları içerisinde bulunduğunu belirten Özalpgil, alanın 32 bin 357 hektarlık büyüklüğe sahip olduğunu, bunun 14 bin 900 hektarının Ramsar sınırları içerisinde yer aldığını aktardı. Özalpgil, şu bilgileri paylaştı:
“Gediz Deltası; Gediz Nehrinin 7 defa yatak değiştirmesiyle şekillendi. Karşıyaka, Çiğli, Menemen ve Foça ilçe sınırlarında, 32.357 hektar büyüklüğe sahip olup bu alanın 14.900 ha Ramsar sınırı içerisinde yer almaktadır. Alan, Uluslararası öneme sahip olup 1998’de Ramsar Sözleşmesi’ne dâhil olmuştur. Gediz Deltası, ülkemizin 14 Ramsar Alanı'ndan bir tanesidir.”
Dünyanın en büyük yapay flamingo üreme adası
Gediz Deltası, kuş çeşitliliği ve üreme alanları bakımından da önemli bir ekosistem olma özelliği taşıyor. Bölgede 61 familyadan 462 bitki türü ve 305 kuş türü tespit edildi. Delta, özellikle flamingolar ve tepeli pelikanlar için önemli üreme alanları arasında yer alırken çok sayıda memeli türüne de ev sahipliği yapıyor.
Özalpgil, 2012 yılında 6 bin 440 metrekarelik alan üzerine kurulan yapay flamingo üreme adasının dünyanın en büyük yapay flamingo üreme adası olduğunu belirtti. Adada her yıl binlerce flamingo yavrusunun yaşama tutunduğunu aktaran Özalpgil, 2026 yılı kış ortası su kuşu sayımının sonuçlarını da paylaştı:
“Adada kuluçkaya yatan flamingolardan her yıl ortalama 12.000 - 16.000 civarında yavru Flamingo yaşama tutunuyor. 2026 yılı Ocak ayında yapılan kış ortası su kuşu sayımında tüm deltada "58 türden 50.353 adet" su kuşu sayıldı. En fazla sayıda görülenler sırasıyla; Flamingo, Kara Karınlı Kumkuşu, Karabaş Martı ve Gümüşi Martıdır.”
“Kuş varsa hayat vardır”
Ziyarette yer alan Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Zooloji Anabilim Dalı emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Mehmet Sıkı da İzmir Kuş Cenneti için 1982-2018 yılları arasında yürüttüğü 36 yıllık mücadeleyi anlattı.
“Kuş varsa hayat vardır” diyen Sıkı, yıllar içerisinde flamingoların üreme alanlarının oluşturulması için yürütülen çalışmaları anlatarak şunları söyledi:
“1982'de Kuş Cenneti'nde sadece 75-100 flamingo yuvası, 4-5 km kıyı kordonu v 6 bin 460 metrekarelik alanı düzenleyerek 2012'de 6,5 dönümlük yapay Flamingo Adası'nı kurduk.”
Kuluçka adasının kuzey bölümünün geçen yıl dalgaların etkisiyle erozyona uğradığını belirten Sıkı, flamingoların üreme sayısında da azalma yaşandığını söyledi. İzmir Kuş Cenneti Birliği'nin yeniden aktif hale getirilmesi gerektiğini savunan Sıkı, Bakanlık ile yürütülen iş birliği protokollerinin sona erdirilmesini de eleştirdi:
“Her şey olmasına rağmen tahribat yapılamadı. Flamingo üreme sayısında azalma var. 2017 yılında Bakanlık bunu politikaya alet etti. Milli Parklar bunu çekemeyince çareyi birlikle olan anlaşmaları feshetmekte buldu. İzmir Kuş Cenneti Birliği şu anda aktif değil. Buzdolabında duruyor. Eskiden olduğu gibi aktif hale getirilmeli, Milli Parklar'ın tek taraflı iptal ettiği iş birliği protokolleri gündeme getirilmeli. Yoksa tek taraflı, siyasete alet edilmekle bir milim gidilmiyor.”
“Kuş Cenneti'ne ayrı bir can suyu hattı verilmeli”
İzmir Büyükşehir Belediyesi Meclis Üyesi ve İZKUŞ Başkan Yardımcısı Erdal Karagöz de ziyarette yürütülen çalışmalar ve bölgenin acil ihtiyaçları hakkında bilgi verdi. Gediz Deltası'ndaki temiz su ihtiyacının giderilmesi gerektiğini belirten Karagöz, sanayi tesislerinin atıklarının arıtılmadan nehre bırakılmasının engellenmesini ve su kalitesinin sürekli izlenmesini istedi.
Karagöz, alınması gereken önlemleri şöyle sıraladı:
“Gediz'den Kuş Cenneti'ne ayrı bir can suyu hattı ile temiz su verilmeli. Tarım suyu ile kuş suyu ayrılmalı. Sanayi tesislerinin kimyasal ve evsel atıkları arıtılmadan nehre karışması engellenmeli. Arıtma yapmayan tesise deşarj izni verilmemeli. Gediz Deltası'nda 59 noktadaki numune alma işi kalıcı hale getirilerek, su kalitesi anlık izlenmeli ve İZKUŞ Güçlendirilerek, personel 4-5'ten tekrar 20'ye çıkarılmalıdır.”
Kirlilik, susuzluk ve yapılaşma baskısı
Platform üyelerinin İzmir Kuş Cenneti'nde gerçekleştirdiği incelemelerde bir dizi sorun tespit edildi. Temiz su ihtiyacının acil çözüm beklediği belirtilirken flamingoların tahliye kanalları ve tarla göletlerinden kirli su içmek zorunda kalmasının önüne geçilmesi gerektiği vurgulandı.
Platformun yerinde incelemeleri sonucunda öne çıkardığı diğer sorunlar ise şöyle sıralandı:
- “Susuzluk ve temiz su ihtiyacı önemli ve acil çözüme kavuşturulması gereken önemli bir sorun. Kuşlara verilecek temiz suyun olması, flamingoların tahliye kanallarından, tarla göletlerinden kirli su içmesi engellenmeli”
“Gediz'de 59 noktadan alınan numunelerde alüminyum normalde 27 olması gerekirken 1200 çıkması başlıca sorunlardan biri. Sanayinin arıtmasız deşarj yapıyor olması, evsel atık arıtılmadan akıtılmasının önüne geçilmeli”
“Delta çevresi yapılaşma kıskacında bulunuyor. Kozluca Caddesi’nde tel örgünün olmaması, kaçak giriş, kaçak avcılığa neden oluyor.”
“Deltanın statüsünü "kontrollü kullanım bölgesi" ne çevirip yapılaşmaya açmak istenmesi, İzmir 3. İdare Mahkemesi iptal etti ama baskı sürüyor. Çamaltı Tuzlası ve güney delta: Sanayi ve lojistik baskısı altında. Mahkeme kararında yazan: "Statü değişirse güney Gediz habitatı tamamen ortadan kalkma tehlikesi yaşayabilir.”




