İzmir’in güçlü sanayi birikimi, savunma ve yenilenebilir enerji sektörlerindeki üretim kabiliyeti, kentin önünde yeni fırsatlar yaratıyor. Ancak finansmana erişimden hammadde bağımlılığına, Çin rekabetinden nitelikli iş gücü açığına kadar uzanan bir dizi sorun, bu potansiyelin önünde ciddi engel oluşturuyor. Tibet Makina Genel Müdürü ve Enerji Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (ENSİA) Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Tibet Arbak, Türk sanayisinin geleceğini, savunma sanayisindeki yerlileşme hamlesini ve İzmir’in denizüstü rüzgâr enerjisinde üstlenebileceği rolü 9 Eylül TV’de “Gündem Özel” programında değerlendirdi. Arbak’a göre Türkiye’nin üretim gücünü koruması ve yeni pazarlara açılması, artık daha güçlü bir sanayi stratejisi gerektiriyor.
ÇİN’LE REKABETİN YENİ YOLU
Rüzgâr enerjisi sektöründe Çin’in artık yalnızca düşük fiyatla değil, yüksek kaliteyle de rekabet gücünü ortaya koyduğunu belirten Arbak, küresel tedarik zincirinde yeni bir yaklaşım gerektiğini savundu:
“Eskiden şöyle bir ön kabul vardı: Çin ucuzdu ama kalitesi belli bir standarttaydı. Şu anda karşımızda kalitesi en yüksek standartta ve ucuz bir Çin var. Çin’de inanılmaz bir devlet sübvansiyonu bulunuyor. Hammaddenin cevheri oradan çıkıyor, hammadde orada işleniyor. Büyük üretici firmaların çoğunda devletin de payı var. Hammaddeyi çok ucuza temin ediyorlar, yurt dışına sattıklarında da devlet tarafından destekleniyorlar. ‘Bu sektörün içinden Çin’i tamamen çıkaralım, biz kendi yağımızda kavrulalım’ dersek bu iş olmayacak. Artık hedefimizi değiştirmemiz lazım. Çin’le kavga etmek yerine onların gücüyle Avrupa’nın veya Türkiye’nin gücünü birleştirip hep beraber ortak paydada nasıl bir şey ortaya çıkarırız, onun peşinde olmamız gerekiyor. Dünya artık global bir yapı. ‘Çin’i isterim, onu istemem’ diyerek bu iş yürümüyor.”
AVRUPA’DA DA REKABET EDEMİYORUZ
Üretim maliyetlerinde enflasyonun çok üzerindeki yükselişler ve döviz kurundaki baskının ihracatçıyı zorladığını anlatan Arbak, kendi şirketinin Avrupa pazarındaki değişimini örnek gösterdi:
“Ben yıllarca rüzgâr enerjisi santralleri için yaptığım üretimin yüzde 80’ini Avrupa’ya satarken şu anda satamıyorum. İki sebepten dolayı satamıyorum. O zamanlarda Çin malı rüzgâr türbinlerinde kullanılmıyordu, şimdi kullanılıyor. İkincisi, ben şu anda Avrupalı bir firmayla dahi rekabet edemiyorum çünkü fiyat tutturamıyorum. Dövizin bu kadar baskılanması, maliyetlerin bu kadar artması, bununla birlikte hammaddede dışa bağımlılığımızın hâlâ devam etmesi… Bunları üst üste eklediğiniz zaman benim Avrupa’da Avrupalı bir üreticiyle bile rekabet etme şansım kırılıyor.”

İZMİR ÜRETİM ÜSSÜ OLABİLİR
Karasal rüzgâr enerjisinde güçlü bir üretim ekosistemi kuran İzmir’in denizüstü RES’lerin üretiminde de önemli bir tedarikçi olabileceğini değerlendiren Arbak, mevcut sanayi altyapısı ve kümelenme başarısının bu dönüşümde çok önemli rol oynayabileceğini söyledi.
Denizüstü RES’e geçişte ekipman üreten firmaların daha çok eski denizcilik sektöründen ve gemi inşa sanayisinden geldiğinin altını çizen Tibet Arbak, “Almanya’da devlet, artık üretim yapılmayan tersanelerin bulunduğu bir bölgeyi denizüstü rüzgâr enerjisinin üretim merkezi ve teşvik bölgesi ilan etti. Teşvik bölgesi ilan edilince bütün firmalar oraya geldi, tersanelerle birlikte offshore için üretim yapmaya başladılar. Türkiye’de de bu tür yaklaşımlar uygulanabilir. İzmir’deki kümelenme altyapısına Marmara’daki büyük tersaneler de dahil olabilir. Aslında Türkiye’yi bu alanda çok iyi bir tedarikçi yapabilecek altyapımız var. Bunu üretebilecek teknik kabiliyete ve insan gücüne de fazlasıyla sahibiz” dedi.
TÜRKİYE KENDİ TÜRBİNİNİ ÜRETMELİ
Türkiye’nin yalnızca ekipman tedarikçisi olarak kalmaması, kendi türbinini ve markasını oluşturması gerektiğini savunan Arbak, yerli teknoloji çalışmalarının sürmesini istedi. Arbak “Türkiye’nin artık kendi markasıyla bir şeyler yapması gerekiyor. ASELSAN bununla ilgili bir çalışma yaptı. Alaçatı’ya iki türbin diktiler, sanıyorum üçüncüyü de dikecekler. Ama o orada kaldı. Bence kalmamalıydı, devam etmeliydi. Türkiye de artık kendi türbinini üretebilir hâle gelmeli” dedi.
ÇANDARLI İÇİN ZEMİN UYARISI
İzmir Kalkınma Ajansı tarafından uzun yıllar önce projelendirilen ve Bakanlıkların gündemine getirilen, son olarak İZTO Başkanı Mahmut Özgener’in de dile getirdiği “Çandarlı Limanı denizüstü RES’ler için üretim alanı olmalı” fikrini olumlu bulan Arbak, yer seçiminin teknik açıdan incelenmesi gerektiğini vurguladı. Arbak şu değerlendirmeyi yaptı:
“Çandarlı Limanı konsept olarak baktığınızda gerçekten harika bir proje. Ege Denizi’ne açılan bir liman, arkasında çok büyük bir arazi var. İzmir de zaten rüzgâr enerjisinde bir cazibe merkezi. Fakat burada dikkat etmemiz gereken, biraz daha teknik bakmamız gereken konular var. Çandarlı Limanı yapılırken 85 metre kazıkların kullanıldığını bir geoteknik konferansında duymuştum. Şu anda kullanılmayan limanda çok büyük çökmeler başladı. Orası Bakırçay’ın eski delta yatağı. Alüvyon toprak ve sıvılaşma riski yüksek. Buna karşılık denizüstü RES’lerde çok ağır ekipmanlar üretilir ve kullanılır. O parçaları üretecek makineler de çok büyük tonajlı. Böyle bir fabrikayı uygun olmayan bir zemine kurmak inanılmaz maliyetli ve sürdürülebilir olmayan bir yatırım olur. Proje çok güzel ve mantıklı. Ancak zemini gerçekten bu işi bilen uzmanların kontrol etmesi gerekiyor. Belki daha kayalık zeminlere, limandan biraz daha uzaklaşıp daha sağlam alanlara yönelmek daha mantıklı olabilir.”

SAVUNMA SANAYİSİNDE YERLİLEŞME
Türkiye’nin savunma sanayisindeki gelişiminin uzun bir geçmişe dayandığını kaydeden Tibet Arbak, sürecin dönüm noktalarına dikkat çekti. 1974’teki Kıbrıs Barış Harekatı sonrasındaki ambargolar sonucunda ASELSAN gibi vakıf şirketlerinin kurulmasıyla Türkiye’nin bu alanda ilk adımlarını atmaya başladığını vurgulayan Arbak, “Bana göre savunma sanayisindeki hızlanmanın asıl ivmesi 2004-2005 yılları arasında Murad Bayar’ın Savunma Sanayii Müsteşarlığı döneminde, hükümetin de büyük desteğiyle başlayan dışa açılma politikası ve yerlileştirme hamlesiyle geldi. Daha sonra bu artarak sürdü. Türkiye aslında o yıllarda kendi potansiyelinin, kendi gücünün farkına vardı. Birçok firma, bizim neler yapabileceğimizin farkında değilmişiz diye gördü. Elimizde çok ciddi bir güç, sanayi kaynağı ve yetişmiş insan gücü var. Fakat bunu nasıl doğru kullanabileceğimizi bilmiyormuşuz. Vakıf şirketlerinin kendi ekosistemini oluşturması ve Savunma Sanayii Başkanlığı’nın teşvikleriyle bu süreç çok hızlı ivme kazandı. Bugün yurt dışındaki tedarikçilerimizle fuarlarda karşılaşıyoruz. ‘Siz bunu da mı yaptınız, bunu da mı yaptınız?’ diye soruyorlar. Bu gerçekten gurur verici. Biz biraz geç başladık ama teknolojiyi çok çabuk yakaladık.”
HAMMADDEDE DIŞA BAĞIMLILIK
Türkiye’nin savunma sanayisinde ulaştığı yüzde 83 düzeyindeki yerlileştirme başarısına karşın stratejik hammaddelerde dışa bağımlılığın sürdüğü bilgisini veren Arbak, özellikle titanyum ve alüminyuma işaret ederek şöyle devam etti:
“Türkiye’de hammadde kaynağının olmamasından kaynaklanan bir durum var. Bazı hammaddeleri yurt dışından almak veya başka yerlerden tedarik etmek zor değil. Fakat bazı malzemeler vardır, siz onu yapmazsanız maliyet önemli değildir; stratejik bir parçadır. Onu kendiniz yapmak zorundasınızdır. Dışa bağımlı olmanız sizi engeller. Özellikle titanyum gibi, alüminyum gibi malzemelerde henüz dışa bağımlılığımızı tam olarak bitiremedik. Ama bununla ilgili TUSAŞ’ın ve TEI’nin destekleriyle çok güzel fabrikalar, yeni üretim tesisleri kuruluyor. Bana göre çok yakın bir sürede doğru bir politikayla bu hammadde sorununu da ortadan kaldırıp yerlilik oranını biraz daha yukarı çıkarabiliriz.”
KENTİN SANAYİ GÜCÜ HAREKETE GEÇMELİ
İzmir’in savunma sanayisinde önemli bir üretim altyapısına sahip olduğunu kaydeden Tibet Makina Genel Müdürü Arbak, kentin özellikle hassas işleme ve yüzey teknolojilerindeki yetkinliğine vurgu yaptı. İzmir’in, Türkiye’de köklü bir sanayi geçmişine sahip olduğunu aktaran Arbak, “İzmirli sanayicilerimiz gerçekten hep spesifik işleri yapmışlardır. İzmir insanının yapısından kaynaklı herkes bir şeyler yapıyor, çok da güzel işler yapıyor ama fazla ortalıklarda bunu belli etmiyor. Havacılık ve Uzay Kümelenmesi hâlâ İzmir’de ve ilk örneklerinden bir tanesi. Çok güzel bir kümelenme oldu, etkin işler yapıyorlar. Ege Serbest Bölgesi’ne baktığımız zaman çok iyi havacılık firmaları, çok iyi savunma sanayi firmaları üretim yapıyor. İzmir’in köklü firmaları içinde bu işe uzun yıllardır hizmet eden birçok firma var. Aslında İzmir’in konumu gayet güzel. Özellikle hassas işleme ve yüzey teknolojileri konusunda İzmir gayet iyi” değerlendirmesinde bulundu.
SANAYİ ODALARINA ENVANTER ÇAĞRISI
Sanayi ve ticaret odalarının üyelerinin üretim kabiliyetlerini tanımasının önemine ve gerekliliğine vurgu yapan Arbak, “Türkiye’de maalesef sanayi odaları ve ticaret odaları inanılmaz hantallaştılar, büyük değer üretemez hale geldiler. Ben uzun süredir Ege Bölgesi Sanayi Odası bünyesinde Savunma Sanayii Çalışma Grubu’nda görev alıyorum. Bir firma geldiği zaman biz çalışma grubu olarak kapılarımızı açıyoruz, bu işi tecrübe etmiş insanlar olarak yol gösteriyoruz. Fakat odalar tarafında yeterince iş yapılmıyor” görüşünü aktardı.
Yurt dışından bir firma gelip ilgili odaya, ‘Şu konuda İzmir’de yetkin firmaları söyler misiniz?’ diye sorduğunda gereken cevabı alamadığını belirten Arbak, “Oysa yurt dışındaki ticaret veya sanayi odalarından bir konuda bilgi istediğimde önüme çok kapsamlı bir liste çıkıyor. Kimin hangi işi, hangi standartlarda yaptığını ayrıntısıyla görebiliyorsunuz. Odaların bütün üyelerinin yetkinliklerine hakim olması gerekiyor. Savunma sanayisi için bizzat ben bir envanter çalışması hazırladım. ENSİA ve İzmir Kalkınma Ajansı’nın ortak Avrupa Birliği projesi olan Best For Energy, çok güzel bir envanter ve yetenek matrisi ortaya çıkardı. Aynısını sanayi odamızın da yapması, sürekli güncel tutması gerekiyor. Çünkü firmalar teknolojiye yetişmek için sürekli yatırım yapıyor, ellerindeki teknoloji değişiyor. Sanayi odalarının da aynı hıza ayak uydurması şart” ifadesini kullandı.
MALTA AVRUPA’YA AÇILAN KAPI
Tibet Makina Genel Müdürü Tibet Arbak, şirketin Malta’da yapmayı planladığı 10 milyon Euro tutarındaki yatırım hakkında da bilgiler verdi. Planlama aşamasındaki yatırımla Avrupa pazarındaki müşterilerin beklentilerini daha iyi karşılamayı, stratejik ürünlerde tedarik güvenliği ve lojistik avantajlar sağlamayı hedeflediklerini kaydeden Arbak, şu bilgileri verdi:
“Made in EU konusu, bu yatırım kararımızda önemli etkenlerden biri. Avrupa’daki birçok müşterimden gelen talep de bu yöndeydi. Uzun yıllardır ‘Artık sizin de burada olmanız gerekiyor’ yönünde bir baskı vardı. Savunma sanayisine de stratejik parçalar üretiyoruz. Bu parçalarla ilgili Türkiye’den alım konusunda her zaman bir çekince var. Yarın bir gün ambargoyla karşılaşır mıyız, proje başladıktan sonra ‘Vermiyoruz’ denir mi diye düşünüyorlar. Biraz da rotamızı sivil havacılığa çevirmeye başladık. Malta, Avrupa’da sivil havacılık konusunda önemli merkezlerden biri. Teşvik programları var. Ayrıca coğrafi olarak da çok stratejik bir noktada. Hammaddelerimizi aldığımız Avrupa’daki üç yerin tam ortasında. Avrupa’nın önemli aktarma limanlarından birine sahip ve Euro Bölgesi’nde. Lojistik olarak da çok avantajlı. Özellikle orta ölçeğin üzerine çıkmış Türk firmaları yurt dışında firma satın alıyor, yeni fabrikalar kuruyor. Çünkü Türkiye’den açamadığımız kapıları, o bölgenin içinde olduğumuz zaman açabilmek çok daha kolay.”
SANAYİDE USTA BULUNAMIYOR
Üretim sektörünün yalnızca maliyet ve finansmanla değil, nitelikli ara eleman açığıyla da mücadele ettiğini belirten Arbak, mesleki eğitimin taşıdığı öneme dikkat çekti. “Türkiye’de inanılmaz çok mühendis var, herkes mühendis, herkes üniversite mezunu. Ama çırak bulamıyorsunuz, kalfa bulamıyorsunuz. Usta hiç bulamıyorsunuz” diyen Arbak şöyle devam etti: “Eski ustaları mumla arıyoruz. Gözümüz gibi bakıyoruz çünkü maalesef arkasından yetişen kimse yok. Meslek yüksekokullarına rağbet yavaş yavaş arttı ve gerçekten doğru işler kurgulanmaya başladı. Biraz geç kalınmıştı ama başlamış olması bile sevindirici. Sanayici olarak bizim bunlara çok destek vermemiz gerekiyor. Çünkü gerçekten Türkiye’de parayı verseniz de eleman bulamıyorsunuz. Avrupa’da parayı verdiğiniz zaman eleman buluyorsunuz. Türkiye’de artık çok para verseniz de eleman bulmakta zorlanıyorsunuz.”
NORDEX NEFES OLDU
İzmir’de üretim yapan dört rüzgâr türbini kanat fabrikasının tümünün geçen yıl kapanmasıyla sektörde moral bozukluğu yaşandığını söyleyen Tibet Arbak, Alman sermayeli Nordex’in İzmir Serbest Bölgesi’ndeki (İZBAŞ) TPI fabrikasında üretime başlamasıyla morallerin yeniden yerine geldiğini vurguladı. İzmir Serbest Bölgesi’ndeki Nordex tesislerinin Avrupa’nın en büyük kanat üretim merkezi olduğuna işaret eden Arbak, şöyle konuştu: “Nordex’in İZBAŞ’ta yeniden üretime başlaması çok iyi. Çünkü TPI İZBAŞ’ta üretim yapmaya başladıktan sonra çevresinde ciddi bir ekosistem oluşmuştu. Onun aniden gitmesi bu ekosisteme ve tedarik zincirine çok ciddi zarar verdi. Sancılar hâlâ devam ediyor ama üretimin yenden başlaması çok güzel bir adım.”




