Taşın belleği, sözün izi, resmin gözü: Bedri Rahmi’nin ilk taşbaskı sınavı

ALİ EKBER ATAŞ/Osman Yalçın’ın yolu, öğretmenlikten matbaaya uzanan o zorlu yılları taşır. Köy Enstitüleri’nin aydınlık günlerinden uzaklaştırılan birçok eğitimci gibi o da baskının, yoksunluğun ve gözetimin içinden geçerek İstanbul’a gelir. Gözetim İstanbul’da da sürer. Geçim sıkıntısının, geciken maaşların ve belirsizliğin gölgesinde tutunmaya çalışırken, dostlukların açtığı küçük kapılar hayatın yönünü değiştirir. Ramazan Gökalp Arkın’ın uzattığı el, yalnızca bir iş değil, yeniden üretmenin, yaratmanın sofrasıdır. Matbaanın kapısı taşın belleğine, sözün izine, resmin gözüne böyle açılır.

SESSİZ TANIKLIKTAN KARŞILAŞMAYA

Ramazan Gökalp Arkın’ın yönettiği yayıneviyle kurulan ilişki, Osman Yalçın’ı yalnızca bir basımevinin sorumluluğuna değil, aynı zamanda düşüncenin ve emeğin çoğaltıldığı bir alana taşır. Çemberlitaş’taki matbaada eski taşbaskı makinelerinin varlığı, bu hikâyenin en belirleyici ayrıntılarından biridir. Çünkü o makineler, yalnızca teknik bir olanak değil, sanatın halka ulaşmasının, sanat bilincinin kazandırılmasının da aracıdır.

Osman Yalçın’ın Eyüboğlu ailesiyle kurduğu bağ askerlik yıllarında Sabahattin Eyüboğlu aracılığıyla başlar; zamanla derin bir dostluğa dönüşür. Mualla Eyüboğlu ile Pulur Köy Enstitüsü’nde yürütülen çalışmalar, bu dostluğun emekle somutlaşmış hâlidir. Okulun fiziki koşullarından dersliklerine, kitaplıktan okuma saatlerine kadar uzanan düzenlemeler, Köy Enstitülerinin kurucu ruhunu yeniden görünür kılar. Bu çaba, yalnızca bir eğitim kurumunu onarmak değil; eşitlikçi bir gelecek düşüncesini ayakta tutmaktır.

Ne var ki aynı yıllar, Köy Enstitüleri’nin tasfiye edildiği, Hasan Âli Yücel’in görevden uzaklaştırıldığı ve İsmail Hakkı Tonguç’un yetkilerinin alındığı karanlık bir döneme karşılık gelir. Osman Yalçın da bu siyasal yönelimin hedeflerinden biri olur; görev değişiklikleri, gözetim ve ekonomik zorluklarla kuşatılır. Ancak bu baskı ortamı, onun üretme ve dayanışma iradesini zayıflatmaz. İstanbul’da yeniden tutunduğu yer, bu kez bir matbaa olur.

‘ALLAH’IM BU NE HARİKA BASKI’

Düşüncenin üretimi sanatın estetiğinde Bedri Rahmi’nin resimleriyle bir somutluğa dönüşür. Bedri Rahmi’nin ilk kez karşılaştığı bu teknik ve onun sanata aktarılasının yolunu açan Osman Yalçın’ın, Sercan Ünsal’ın anılarını kitaplaştırıp tarihimize kazandırdığı yapıtındaki sözleriyle aktaralım o anı:

“(...). Bedri Rahmi Eyüboğlu, eşi Eren Eyüboğlu’nu basım evine çağırdım.

Taşbaskı makinelerinin nasıl çalıştığını onlara gösterdim. Bedri Rahmi dikkatle ve heyecanla baskı işini ve taşların baskıya hazırlanışını izledi. Sonra: ‘Reis, Allah’ım bu ne harika iş ne harika baskı!’ diye hayretini açığa vuruyordu.

Kısa bir konuşma yaptık. Birlikte Ramazan Arkın’a gittik. İkisi konuşup anlaştılar. Bundan sonra Bedri Rahmi ve eşi Eren her gün basımevine geldiler. Slinmiş taşların üstüne yerli Türk motiflerini, kendi özel konularını, özel mürekkeple taşlara işlediler. İşlenen konular sonra kartona basıldı. Renklendirildi. Hele renkli işlemek onları çok şaşırttı. Her istediklerini yapıyor, sonra istedikleri kadar çoğaltıyorlardı. Pek çok yapıt ortaya çıktı. Bunların içinde adıma imzalanmış olanları bugün salonumu süslemekte; bana geçmiş günlerin güzel duygularını anımsatmaktadır.”

YERLİ MOTİFLER VE HALK RENKLERİ

Osmanbey Matbaası’nın asıl tarihsel önemi, işte hikâyesini anılarına da anlatttığı, Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun taşbaskıyla burada ilk kez karşılaşmasıyla kurduğu ilişkide belirir. Osman Yalçın’ın bu daveti Bedri Rahmi ve Eren Eyüboğlu’nun sanat dünyalarında yepyeni bir kapıyı aralar. Taşın baskıya hazırlanışını Yalçın’dan izlemeleri, karşılarında yalnızca bir teknik süreci değil, sanatın çoğaltılabilir ve yaygınlaştırılabilir olanağını da buldular. Yerli motiflerin, halk renklerinin ve Anadolu’nun görsel hafızasının taş üzerine işlenip kâğıda aktarmaları, kalıplaşmış ve gelecekte daha da çok karşılaşacağımız yanlış algıyı da yıktılar Bedri ve Eren Eyüboğlu çifti. Resmin yalnızca seçkin çevrelere hitap eden, zengin işi bir sanat olmayacağını gösterdiler. Ve bu gerçeği Osman Yalçın’ın başında olduğu bir matbaadan tüm Türkiye’ye yayılmasını sağladılar. Seçkinci dar çevrenin sınırlarını yıkarak yaptılar bunu. Böylece sanat, ilk kez bu denli doğrudan biçimde halkın gündelik hayatına girer.

BELLEKTE KALAN VE YENİLENEN ZAMAN

Bugünden geriye bakıldığında, bu buluşmanın ardındaki görünmez emeğin Osman Yalçın’a uzandığı daha açık biçimde anlaşılır. Yıllar sonra yayımlanan çalışmalar, taşbaskı serüveninin başlangıcında onun belirleyici rolünü ortaya koyar. Ancak asıl tanıklık, kitap sayfalarından önce taşın belleğinde ve çoğaltılmış imgelerin dolaşımında saklıdır.

Bu hikâye, yalnızca iki sanatçı arasındaki karşılaşmanın öyküsü değildir. Aynı zamanda Köy Enstitüleri’nin taşıdığı eşitlikçi kültür anlayışının, baskı koşullarında bile başka kanallar bularak yaşamaya devam ettiğinin göstergesidir. Matbaa burada bir işyeri olmaktan çıkar; düşüncenin, dostluğun ve direncin mekânına dönüşür.

Bugün bu geçmişe bakarken hissedilen duygu, basit bir meslektaşlık gururunun ötesindedir. Aynı halktan yana durmanın, emeği ve sanatı ortak bir zeminde buluşturmanın sessiz sevincidir bu. Çünkü hatırlamak, yalnızca geçmişi anmak değildir; zamanın içinden yeniden konuşmasını sağlamaktır. Ve biz hatırladıkça, zaman kendini gerçekten yeniler.

SONRA BİR İMZA

Kısa, sade, gösterişsiz. Ama bazı imzalar, bir ömrün özetidir. Bazılarıysa bir çağın. Bir resmin altına yazılan isim, aslında iki insanın ortak zamanına yazılır. O andan sonra resim yalnızca bir sanat eseri değil, yaşayan bir anıdır. Duvara asılır ama zamana karışır. Yıllar geçer. Evler değişir. Şehirler uzaklaşır. Sesler azalır.
Fakat bazı şeyler kalır. Bir duvarda asılı duran resim gibi. Bir dostluğun sessiz tanıklığı gibi.
Bir çocuğun büyüyüp o hatıraya yeniden bakacağı gün gibi.
Çünkü hatıralar yalnız geçmişe ait değildir. Geleceğe de yürürler.
Bir gün başka bir salonda, başka bir duvarda, başka bir bakışta yeniden canlanırlar. Ve o an anlaşılır:
Zaman dediğimiz şey aslında bir devirdir. İnsanlardan insanlara geçen görünmez bir emanet. Sanat da böyledir. Dostluk da. İnanç da. Hiçbiri tek bir hayata sığmaz.
Bir resmin sessizliği, bazen uzun bir tarihten daha çok şey anlatır.
Bir imza, bazen kalın kitaplardan daha derin iz bırakır.
Ve bir hatıra, bazen bütün bir ömrün anlamını taşır. İnsan geriye baktığında şunu görür:
Asıl kalıcı olan ne yoksulluk ne sürgün ne de kapanan kapılardır.
Asıl kalıcı olan, birlikte direnmiş insanların birbirine bıraktığı ışıktır.
O ışık bazen bir şiirde, bazen bir resimde, bazen de sadece bir hatırlayışta yaşar.

Ve biz hatırladıkça kendini yeniler zaman.

5 Şubat 2026/Kartal

BEDRİ RAHMİ'NİN İMZASI

Askerlik arkadaşımdır Sabahattin Eyüboğlu

Bedri meslektaşım, Mualla mimar

946'dan beri Pulur'dan yol arkadaşım

Beyoğlu'na düşerdi arada bir yolum

Bir yolunu bulup damlardım atölyesine Bedri’nin

Nerde olduğumu bilirdi beni arayanlar

Onunla dostluğumuz şarabın rengi rakıda demlenmeydi

Dem hanemiz olurdu Bedri’nin atölyesi

*

Bilirsin Köy Enstitüleri’ne kilit vurulduğu yıldı 947

Pulur’dan kovulmuş Sirer’in korumasındaydım

Korunaklıydım yani

“Onuncu Köy”ün on birinci yolcusuydum Pulur’da

Tenzile rütbeyle doğruca İstanbul’a uğurlanmıştım

Bizzat bakan Sirer gara gelmişti uğurlamaya

Bir kez daha Rezzan’la düştük İstanbul yollarına

Eski günleri anarak mektuplaştığımız o zamanlara

*

Derken birbirini kovalarken İstanbul günleri

Evimizin şenliğine bayramlık sevinç getirdi

Mehmet Rifat'ın çığlıkları

İstanbul günleri zorlu bakanlık emrinde maaşsız öğretmendi

üç ay olmuş ödemediler hâlâ Rezzan'ın maaşını

Tek maaş yetmeyecek belli çok çalışmak gerek

Öyle de yaptım

*

En zor günlerime yetişti Ramazan

Gazi Terbiye Enstitüsü Pedagoji’den arkadaşım

Şairdir kendisi tuttu elimden sadettin Kaynak’ın

Güfte yazarıdır şarkılarının aynı zamanda

*

Çemberlitaş'ta Osmanbey matbaasındayım Ramazan’ın

Kurşun kasalar taş baskı makineleri cankurtaranım

Bir de matbaa müdürlüğünü ekledi

Ramazan sıfathaneme

Keyfim dört köşe

*

Matbaada basılırmış eskiden Kuran-ı Kerimler

Taşlar temizlenir boya sürülür taşa yazılırmış kuran sözleri

Dikkatimi çekmişti taş baskı makineleri

Baskısı yapılabilirdi her şeyin onu anladım

*

Bedri’ye gittim Eren de atölyede

Alıp matbaaya getirdim onları

Anlattım taşbaskı makinelerinin marifetini

Deneme yapalım hadi dedim Bedri’ye

Meğer dünden hazırmış bedri elinde fırçası

Daldırıp taş baskı makinesinin özel mürekkebine

Sırtında Çocuğu Bir Köylü Kadın

Ölümsüzlüğünün resmini taşa işledi

Bayıldı taş sırtındaki fırçanın dansına

Motif işlenmiş eren çok mutlu

ilk taşbaskı denemesini yaptık Bedri’nin

Resmini imzalatıp aldım Bedri’den ilk baskısını

“Osman Yalçın kardeşe. Bedri Rahmi, 1952”

4 Şubat 2026/Kartal