Aliağa'daki ÇED başvurusunda boya çelişkisi

KAZİM BOZKURT/Özel bir şirketin Aliağa Organize Sanayi Bölgesi'nde, Çoraklar Mahallesi 133 ada 12 parselde yürüttüğü mevcut faaliyetlere deniz araçlarının parça ve aksamları üretiminin eklenmesi için hazırlanan 9 Kasım 2026 tarihli Nihai Proje Tanıtım Dosyası (PTD), ÇED Yönetmeliği'nin 16. maddesi kapsamında incelemeye alındı. İzmir Valiliğinin duyurusuyla proje için ÇED sürecinin başladığı kamuoyuna bildirildi.

Dosyaya göre tesiste yıllık 6 bin 447 ton teorik metal işleme kapasitesi bulunuyor. Bunun yüzde 40'ı deniz araçlarına ait üretim için ayrılmış durumda. Toplam proje bedeli 27 milyon 820 bin TL olarak açıklanırken, bu tutarın 18 milyon TL'si bir yıllık kira, yaklaşık 9,32 milyon TL'si makine ve teçhizat değeri olarak hesaplanıyor. Proje kapsamında yeni inşaat öngörülmüyor; faaliyet mevcut 13.800 m² kapalı alanda sürdürülecek.

Proje, 5 Mart 2026'da değiştirilen ÇED Yönetmeliği'nin Ek-II listesindeki, 5 metrenin üzerindeki ve 24 metrenin altındaki yat/tekne faaliyetlerine ilişkin hüküm kapsamında ön inceleme ve değerlendirmeye alındı. PTD'de alıntılanan güncel hüküm metninde denize cepheli olma koşulu bulunmuyor; bu durum, karadaki tekne üretim tesislerinin değerlendirilmesi bakımından önem taşıyor. Ön inceleme ve değerlendirme sürecinin tamamlanması halinde, yönetmeliğin 17. maddesi uyarınca proje hakkında "ÇED Olumlu" veya "ÇED Raporu Hazırlanmalıdır" kararı verilecek.

"Boya ekipmanı yok" beyanı ile makine listesi uyuşmuyor

PTD'nin ana metninde şu beyan yer alıyor:

"İşletmede boya işlemine ilişkin herhangi bir üretim hattı, ekipman veya proses bulunmamaktadır."

Boya ihtiyacının, gerekmesi halinde işletme dışındaki üçüncü kişilere fason olarak yaptırıldığı belirtiliyor.

Ancak dosyanın Ek-7.6 bölümündeki kiralık makine-teçhizat listesinde "GRACO BOYA PÜSKÜRTME MAKİNESİ" 1 adet olarak kayıtlı. Ekipman, tesisin mal sahibi ES Endüstriyel Yapı Malzemeleri'nden kiralanmış görünüyor. Ayrıca Acil Durum Eylem Planı'nın kaçış krokisinde bir bölüm "Kumlama & Boya Holü" olarak adlandırılmış.

Makine listesinde boya ekipmanının bulunması, tek başına tesiste fiilen boya yapıldığını kanıtlamıyor; ekipmanın kullanılmıyor olması ya da başka bir alanda çalıştırılması mümkün. Ancak beyanla liste arasındaki bu uyumsuzluk, dosyanın çevresel değerlendirmesinin kapsamı açısından açıklığa kavuşturulması gereken bir nokta.

Tesiste boya uygulaması yapılması halinde, kullanılan boya ve solventlerin özelliklerine bağlı olarak uçucu organik bileşik emisyonları, tehlikeli atık oluşumu ve çevre izni yükümlülükleri gündeme gelebilir.

İki kapsam dışı görüşü: Kumlama var, "metal yüzey temizleme yok" taahhüdü var

Dosyanın Ek-7.4 bölümündeki iki resmî yazı, şirketin önceki faaliyetleri için verilen ÇED kapsam dışı görüşlerini ortaya koyuyor:

• 11 Ağustos 2025 (13260984): "Çelik Konstrüksiyon Ürünleri Üretimi" için kapsam dışı görüşü.
• 23 Şubat 2026 (14984760): "Araç Üstü Mobil Vinç ile Endüstriyel Sınai Tesisler" faaliyeti için yeniden kapsam dışı görüşü. İkinci yazıda, önceki görüşün geçerliliğini yitirdiği açıkça belirtiliyor.

Her iki yazının ortak bir noktası dikkat çekiyor. İl Müdürlüğü, başvuru dosyasında yaptığı incelemede üretim sürecinin kumlama içerdiğini belirtirken, aynı yazıda "ergitme, döküm, kaplama, yağ alma, metal yüzey temizleme işlemlerinin yapılmayacağı" taahhüdüne dayanarak faaliyeti ÇED kapsamı dışında değerlendiriyor.

PTD'nin ana metninde ise manuel kumlamanın amacı şöyle tarif ediliyor: "çelik yüzeylerdeki pas, yağ ve yabancı maddelerin temizlenmesi."

İngiliz orta sahalar kulübeye hapsoldu

İçeriği Görüntüle

Kumlama, teknik olarak yüzey hazırlama/temizleme niteliği taşıyor. İl Müdürlüğü yazısındaki "metal yüzey temizleme" ifadesinin hangi prosesi kastettiği ise belgelerden anlaşılmıyor. Bu işlemin önceki görüşlerdeki taahhütle nasıl bağdaştığı, çevre hukuku ve proses terminolojisi açısından yanıtlanması gereken bir soru olarak duruyor.

Atıksu hesabı ile bağlantı izni arasındaki 2,36 metreküplük fark

PTD'de 56 personel ve kişi başı 210 litre/gün üzerinden günlük 11,76 m³ evsel atıksu hesaplanıyor; tamamının ALOSBİ kanalizasyonuna verildiği belirtiliyor.

Ancak ekte sunulan 2025/71 sayılı ALOSBİ Atıksu Kanalizasyon Bağlantı İzin Belgesi'nde debi 9,4 m³/gün olarak kayıtlı. Belge 31 Aralık 2025 tarihli (5 Ocak 2026 revizyonlu) ve 31 Aralık 2028'e kadar geçerli.

Aradaki fark günlük 2,36 metreküp — PTD'de hesaplanan debi, izin belgesindeki rakamdan yaklaşık yüzde 25,1 daha yüksek.

Belgede ayrıca üretim konusu hâlâ "el veya motor gücü ile çalışan kaldırma, taşıma, yükleme ya da boşaltma makinelerinin imalatı" olarak tanımlı; deniz araçlarının aksam ve parçaları üretimi belgede yer almıyor. Dosyada, farkın nasıl değerlendirileceği ve mevcut izin belgesinin yeni faaliyet ile güncel atıksu hesabını kapsayıp kapsamadığı açıklanmıyor.

Aliağa'nın ortak kirlilik yüküne ilişkin somut analiz yok

Dosyanın Bölüm IV'ü, kümülatif etki değerlendirmesinin amacını "diğer faaliyetlerin neden olduğu etkilerle karşılıklı etkileşime girerek kümülatif etkiler yaratma potansiyeli" olarak tanımlıyor. Etki alanı, proje alanı merkez kabul edilerek 500 metre yarıçaplı bir bölge olarak belirleniyor. Ardından şu gerekçeyle değerlendirme yapılmıyor:

"...proje alanın organize sanayi bölgesi içerisinde kalmasından dolayı her biri kendine özgü olan sanayi tesisleri için kümülatif etki değerlendirmesine konu olabilecek değerlendirme yapılmasına gerek duyulmamıştır."

Söz konusu adres, tapu ve numarataj kayıtlarında "Aliağa Kimya İhtisas ve Karma Organize Sanayi Bölgesi" olarak geçen alanda yer alıyor. Dosyanın kendi uydu görüntüsünde komşu parsellerde Ravago Petrokimya, Ergen Kimya ve SOTAŞ Kimyevi Maddeler tesisleri görünüyor.

Buna karşın PTD'de bölgedeki diğer tesislerin emisyonlarıyla ortak değerlendirme yapan, toplam kirlilik yükünü hesaplayan veya böyle bir analiz gereksizliğini teknik ölçütlerle ortaya koyan somut bir çalışmaya yer verilmiyor.

Benzer bir gerekçelendirme flora-fauna için de kullanılmış: Alan OSB olduğu için "koruma statüsünde herhangi bir flora ve fauna türü yer almamaktadır" deniyor; arazi çalışması ya da tür envanteri sunulmuyor. Foça Özel Çevre Koruma Bölgesi ve Gediz Deltası için "mesafesinden dolayı olumsuz etkilenmesi söz konusu olmayacaktır" denilirken, hangi mesafenin hangi değerlendirmeye dayandığı belirtilmiyor.

Not: Aynı bölümde, dosyanın diğer bölümlerinde 1/100.000 olarak verilen çevre düzeni planı ölçeği "1/1.000" olarak yazılmış.

Parça üretimi mi, 50 tamamlanmış deniz aracı mı?

Projenin resmî adı "Deniz Araçlarının Parça ve Aksamlarının Üretimi İlavesi". İş akım şeması da metal malzemenin kesilmesi, bükülmesi, kaynaklanması ve montajını anlatıyor; ürünler "duba, yüzer platform, ponton, römorkör çelik konstrüksiyonu, güverte ve üst yapı elemanları" olarak sıralanıyor.

Ancak kapasite bölümünde, parça ve aksam üretimi başlığı altında 7 römorkör, 30 tekne, 10 katamaran ve 3 dubadan oluşan toplam 50 adetlik deniz aracı üretim kapasitesi beyan ediliyor.

Farklı boyut ve özelliklerdeki deniz araçlarını kapsayan üretim için ortalama 51,5 ton ürün ağırlığı kabul edilerek yıllık yaklaşık 50 adetlik kapasite hesaplanıyor. Ancak bu ortalamanın ürün türlerine göre nasıl belirlendiği dosyada açıklanmıyor.

Dosyada römorkörler 17,5 metre; tekneler 7,5, 9,5 ve 14 metre olarak tanımlanıyor. Katamaranların boyu ise belirtilmiyor.

Bu tanım farkı, hem ÇED sınıflandırması hem de sevkiyat açısından belirleyici. Dosyanın yanıtlanmayı bekleyen soruları:

1. Tesiste tamamlanmış, denize indirilebilir deniz araçları mı üretilecek, yoksa gövde ve çelik konstrüksiyon parçaları mı?
2. Katamaranların boyları nedir ve her ürün 5–24 metre sınıflandırmasına nasıl dahil edilmiştir?
3. Büyük gövde veya platformların karayoluyla taşınması halinde güzergâh, taşıma ölçüleri ve yükleme yöntemi nedir?
4. Son montaj ve denize indirme işlemleri başka tesislerde mi yapılacaktır?

Emisyon: Dosyada ölçüm verisi yok

PTD'de kumlama makinesine ait 1, CNC makinesine ait 1 olmak üzere iki baca bulunduğu, çatıdan 1,5 metre yükseldikleri belirtiliyor. Emisyon ölçümlerinin ÇED sürecinden sonra, Çevre İzin aşamasında yapılacağı; sınır değer aşımı halinde modelleme yapılacağı taahhüt ediliyor.

Yani dosya, kamuoyuna sunulduğu anda tesisin baca emisyonlarına ilişkin ölçüm sonucu içermiyor. Kaynak, plazma ve oksijen-gaz kesimi ile manuel kumlamanın oluşturabileceği partikül madde ve metal dumanı yükü de nicelendirilmemiş.

Ölçümlerin PTD aşamasında zorunlu olup olmadığı ayrı bir teknik-hukuki değerlendirme konusu. Belgesel tespit ise net: nicel bir emisyon değerlendirmesi bulunmuyor.

Tehlikeli atık türleri listelendi, miktarları belirtilmedi

Atık yönetimi tablosunda atık yağlar (13 01 13*), kontamine ambalaj (15 01 10*), bor yağı emülsiyonları (12 01 09*), kumlama maddeleri atıkları (12 01 16*), öğütme maddeleri (12 01 20*) ve tıbbi atıklar dahil çok sayıda atık kodu ve bertaraf yöntemi yer alıyor.

Tabloda evsel katı atık için 68,32 kg/gün, ambalaj atığı için 20,5 kg/gün miktar belirtilirken, sıralanan çeşitli tehlikeli atıkların miktar sütunlarında sayısal değer yerine tire işareti bulunuyor.

Yıllık 6 bin 447 ton teorik metal işleme kapasitesi beyan edilen bir tesiste, tehlikeli atık miktarlarının tabloda yer almaması, geçici atık depolama alanının yeterliliğinin dosya üzerinden değerlendirilmesini güçleştiriyor. Bu durum, tesisin fiilen atık yönetimi yapmadığı anlamına gelmiyor.

Güzelhisar Barajı ve tanımlanmamış "yakın çevre"

PTD, Güzelhisar Barajı'nı "içme, endüstri ve sulama amaçlı olarak inşa edilmiş" diye tanıtıyor ve parsel sınırına kuş uçuşu yaklaşık 6 km mesafede olduğunu belirtiyor. Aynı dosyanın duyarlı yöreler değerlendirmesinde ise "proje alanı ve yakın çevresinde içme ve kullanma suyu temin edilen yüzeysel su kaynağı bulunmamaktadır" deniyor.

Dosyada "yakın çevre"nin su kaynakları açısından hangi mesafeyi kapsadığı tanımlanmadığından, bu iki beyanın nasıl bağdaştığı belirsiz kalıyor.

Mesafe ve yön bilgileri de tutarlı değil: Güzelhisar Çayı bir bölümde 855 m, başka bir bölümde 885 m; Kunduz Deresi bir yerde "güneyde", başka bir yerde "kuzeybatıda" olarak tarif ediliyor.

Dosyada projeye özgü olmayan ifadeler

Dosyanın eklerinde, projenin niteliğiyle örtüşmeyen anlatımlar bulunuyor:

• İnşaat yokken kazı önlemleri: Ana metinde "herhangi bir inşaat çalışması olmayacaktır" denirken, Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı ekinde "kazı çalışmaları ve zemin güçlendirme", "şantiye sahası", "enerji santrallerinin temelini oluşturan elektrik işleri" ve hazırlanacak bir "Kültürel Miras Yönetim Planı" anlatılıyor. Aynı ekte yürürlükten kalkmış 2010 tarihli gürültü yönetmeliğine atıf yapılıyor.
• Tıbbi atık: Ana metinde revirde "enjeksiyon, dikiş gibi basit tıbbi müdahaleler kaynaklı tıbbi atık oluşumu meydana gelmektedir" denirken, aynı planda "tıbbi müdahaleler yapılmadığı için kesici, delici tıbbi atıklar oluşmayacaktır" yazıyor.
• Sıfır Atık Planı: Tek katlı bir çelik fabrikası için "bodrum kattaki araç yıkama yeri", "her katta koridorlar" ve "atık ilaç" biriktirme ekipmanlarından söz ediliyor.
• Acil durum planı: 14 Nisan 2025 tarihli planın faaliyet alanı hâlâ "kaldırma, taşıma, yükleme ya da boşaltma makinelerinin imalatı" olarak tanımlı; yeni deniz aracı faaliyetini içermiyor. Planın "Savaş" bölümünde İstanbul'daki sirenlerden söz ediliyor.

Bu ifadeler standart yönetim planı şablonlarının parçası olabilir. Ancak dosyanın projeye ne ölçüde özgün hazırlandığı ve acil durum planının yeni faaliyeti kapsayıp kapsamadığı sorusunu gündeme getiriyor.

Üretim ÇED kararından önce başladı mı?

Ege Bölgesi Sanayi Odası'nın 25 Eylül 2026 tarihli kapasite raporunda deniz araçlarının aksam ve parçaları üretimi, tesisin mevcut üretim konuları arasında sayılıyor. Raporda "Üretime Başlama Tarihi: 02.09.2026" kaydı yer alıyor; yerinde ekspertizin 1 Ekim 2026'da yapıldığı belirtiliyor.

PTD'de de yeni faaliyet için "yapılmaktadır/yapılacaktır" kalıbı kullanılıyor.

Bununla birlikte belgeler, deniz aracı imalatının fiilen hangi tarihte başladığını ortaya koymuyor; kapasite raporundaki tarih tesisin tüm üretim faaliyetlerinin başlangıcını da ifade ediyor olabilir.

İl Müdürlüğünün, deniz araçlarına ilişkin faaliyetin ne zaman başladığını ve faaliyet için gerekli ÇED kararı alınmadan üretim yapılıp yapılmadığını inceleyip incelemediği de açıklığa kavuşturulmayı bekliyor.

Dosyadan sayılarla