SİNAN GENÇ/ Cumhuriyet'in kuruluşuna giden yolda Türk milletinin verdiği bağımsızlık mücadelesinin ne anlama geldiğini gösteren tarihî yeni bir belge ortaya çıktı. “Eskimeyen İzmir Fotoğrafları - Ageless Izmir Photographs” grubunun yöneticilerinden, İzmir tarihi ve kent belleğine odaklanan paylaşımlarıyla öne çıkan tarihçi Mehmet Bir'in yayımladığı 28 Kasım 1921 tarihli seyahat izin kâğıdı, Yunan işgali altındaki Soma'da yaşayan Mehmet oğlu Hüseyin'in İzmir'e gidebilmek için işgal kuvvetlerinden izin almak zorunda kaldığını gözler önüne serdi. Üzerinde Yunanca ifadeler, askerî mühür ve imza bulunan belge, işgal yıllarında Anadolu insanının kendi topraklarında seyahat etmesinin bile yabancı askerî makamların denetimine bağlı olduğunu gösteriyor.
Kendi memleketinde yolculuk için izin istendi
Bugün Manisa'nın Soma ilçesinden İzmir'e gitmek sıradan bir yolculuk olarak görülürken 1921 yılında durum çok farklıydı. Batı Anadolu'nun önemli bir bölümü Yunan ordusunun işgali altındaydı. Bölgede yaşayan vatandaşların yerleşim yerleri arasında seyahat edebilmesi askerî denetimlere bağlıydı. İşte bu koşullarda Soma'da yaşayan Mehmet oğlu Hüseyin de İzmir'e gidebilmek için Yunan askerî makamlarına başvurmak zorunda kaldı. Başvurunun ardından kendisine düzenlenen izin belgesi, işgal döneminde insanların kendi topraklarında hareket özgürlüğünün nasıl sınırlandırıldığını gösteren çarpıcı örneklerden biri oldu.
Belgenin üzerinde Yunan Krallığı yazıyor
105 yıllık belgenin üst bölümünde Yunanca olarak "Yunan Krallığı" ve "Soma Garnizon Komutanlığı" ifadeleri bulunuyor. Altında ise belgenin bir seyahat izni olduğunu gösteren Yunanca başlık yer alıyor. El yazısıyla doldurulan bölümlerde seyahat etmek isteyen kişinin kimlik bilgileri ve gideceği yer belirtiliyor. Belgenin alt kısmında askerî makamın mühür ve imzası görülüyor. Mehmet oğlu Hüseyin adına düzenlendiği belirtilen izin kâğıdı, işgal yönetiminin sivil halkın yolculuklarını nasıl denetlediğini belgeleyen önemli bir tarihî kayıt niteliği taşıyor.
Tarih 28 Kasım 1921
Belgenin düzenlendiği 28 Kasım 1921 tarihinde Kurtuluş Savaşı bütün ağırlığıyla devam ediyordu. Türk ordusu, aynı yılın ağustos ve eylül aylarında gerçekleşen Sakarya Meydan Muharebesi'nde önemli bir zafer kazanmıştı. Ancak Batı Anadolu'nun geniş bir bölümü hâlâ Yunan işgali altındaydı. İzmir'de 15 Mayıs 1919'da başlayan işgal sürerken Soma da yaklaşık bir buçuk yıldır işgal yönetiminin kontrolündeydi. Cephede bağımsızlık mücadelesi devam ederken geride kalan sivil halk, işgalin getirdiği kısıtlamalarla yaşamını sürdürmeye çalışıyordu.
Soma iki yılı aşkın süre işgal altında kaldı
Manisa'nın Soma ilçesi, 24 Haziran 1920 tarihinde Yunan kuvvetleri tarafından işgal edildi. İzmir'in işgalinden sonra Batı Anadolu'nun iç kesimlerine doğru ilerleyen Yunan ordusuna karşı Soma ve çevresinde direniş gösterildi. Bölgede faaliyet gösteren millî kuvvetler, işgalin ilerlemesini engellemek için mücadele etti. Ancak Soma'nın işgal altına girmesiyle birlikte kasabada askerî denetim uygulamaları başladı. Halkın giriş çıkışlarının kontrol edilmesi, silahların toplanması ve seyahatlerin izne bağlanması bu dönemin uygulamaları arasında yer aldı. Soma, 13 Eylül 1922'de Türk ordusunun bölgeye girmesiyle işgalden kurtuldu.
Bir imza, bir mühür, bir milletin yaşadığı esaret
Tarihî belgenin belki de en dikkat çekici yönü, sıradan bir yolculuğun bile yabancı bir askerî makamın onayına bağlı olması. Mehmet oğlu Hüseyin'in İzmir'e hangi amaçla gittiği ve yolculuğunun nasıl geçtiği konusunda ayrıntılı bilgi bulunmuyor. Ancak geride kalan izin kâğıdı, işgal altındaki bir vatandaşın kendi ülkesinde seyahat edebilmek için başvurmak zorunda kaldığı sistemi somut biçimde gösteriyor. Belgenin üzerinde bulunan mühür ve imza, bir yandan askerî idarenin yetkisini temsil ederken diğer yandan bağımsızlığın insanlar için ne kadar temel bir hak olduğunu hatırlatıyor.
İzmir'in kurtuluşuna giden yol
28 Kasım 1921'de bu belgenin düzenlenmesinden yaklaşık dokuz buçuk ay sonra Türk ordusu, Büyük Taarruz'un ardından Batı Anadolu'da ilerlemeye başladı. 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos'ta kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yunan ordusunun geri çekilmesini hızlandırdı. Türk süvari birlikleri 9 Eylül 1922 sabahı İzmir'e girdi. Böylece 15 Mayıs 1919'dan beri devam eden İzmir'in işgali sona erdi. Soma ise dört gün sonra, 13 Eylül 1922'de özgürlüğüne kavuştu. 1921 yılında seyahat izni düzenleyen askerî yönetim, Türk ordusunun zaferinin ardından bölgedeki hâkimiyetini kaybetti.
Bir zamanlar izinle gidilen İzmir
Bugün Soma ile İzmir arasında yolculuk yapan binlerce insan için şehirler arası ulaşım günlük hayatın doğal bir parçası. İşe gitmek, eğitim almak, ailesini ziyaret etmek veya alışveriş yapmak için yola çıkan vatandaşların yabancı bir askerî makamdan izin alması gerekmiyor. Oysa 105 yıl önce aynı güzergâhta yolculuk yapmak isteyen Mehmet oğlu Hüseyin, Yunan askerî makamlarından izin belgesi almak zorunda kalmıştı. Aradan geçen bir asrı aşkın sürede yaşanan bu büyük değişim, Millî Mücadele'nin yalnızca askerî bir zafer değil, aynı zamanda insanların kendi topraklarında özgürce yaşama hakkını yeniden kazanması anlamına geldiğini gösteriyor.
Cumhuriyet'in değerini anlatan tarihî vesika
Sararmış bir kâğıt, birkaç satır Yunanca yazı ve bir askerî mühür... İlk bakışta sıradan görünen 28 Kasım 1921 tarihli seyahat belgesi, aslında bir dönemin yaşam koşullarını anlatıyor. İzmir'e gidebilmek için işgal kuvvetlerinin iznine ihtiyaç duyan bir vatandaşın hikâyesi, Cumhuriyet'in kurulmasına uzanan bağımsızlık mücadelesinin günlük hayattaki karşılığını gözler önüne seriyor. Gazi Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde kazanılan Kurtuluş Savaşı'nın ardından kurulan Türkiye Cumhuriyeti, yalnızca siyasi bağımsızlığın değil, insanların kendi ülkelerinde özgürce yaşayabilmesinin de temelini oluşturdu.
105 yıl sonra aynı soru: Nereden nereye?
Soma'dan İzmir'e gitmek isteyen Mehmet oğlu Hüseyin'in eline verilen izin kâğıdı, 105 yıl sonra geçmişle bugün arasındaki farkı bütün açıklığıyla gösteriyor. Bir zamanlar kendi vatanında şehir değiştirmek için yabancı askerlerin onayını bekleyen Anadolu insanı, bağımsızlık mücadelesinin ardından kendi geleceğini belirleme hakkına kavuştu. Bugün geriye dönüp bakıldığında bu belge, özgürlüğün ve bağımsızlığın değerini anlatan en somut tarihî tanıklıklardan biri olarak önemini koruyor.
Bir asır önce Soma'dan İzmir'e gitmek için izin gerekiyordu. Bugün o yol, bağımsız bir ülkenin özgür vatandaşlarına açık.








