Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetmesi, tüm Türkiye gibi İzmir'de de derin bir üzüntü yarattı. Aradan geçen 88 yıla rağmen hafızalardaki yerini koruyan o gün, dönemin gazetelerine ve tarihî belgelere çarpıcı ayrıntılarla yansıdı. İzmir'de acı haberin halka nasıl duyurulduğu, dönemin Belediye Başkanı Behçet Uz'un açıklamaları ve Cumhuriyet Meydanı'nda düzenlenen büyük tören, kentin Atatürk'e bağlılığının tarihî tanıklıkları arasında yer aldı.
İzmir acı haberi valiliğin hoparlörlerinden öğrendi
10 Kasım 1938 günü İzmir'de hayatın akışını değiştiren duyuru, öğleden sonra valilikten yapıldı. Dönemin İzmir Valisi Fazlı Güleç, valilik makamından kentin farklı noktalarına ulaşan hoparlör sistemi aracılığıyla Atatürk'ün vefatını halka bildirdi. Güleç, konuşmasında Atatürk'ün saat 09.05'te yaşamını yitirdiğini duyururken İzmirlilere başsağlığı diledi. Acının büyüklüğünü vurgulayan Vali Güleç, vatandaşlara metanetli olmaları ve görevlerini sürdürmeleri çağrısında bulundu. İzmir halkının Atatürk'ün ölümünü öğrendiği bu konuşma, 11 Kasım 1938 tarihli Anadolu gazetesinde de yer aldı.
İzmir gazetesi ikinci baskıya gitti
Atatürk'ün ölüm haberi İzmir basınında da olağanüstü bir hareketliliğe neden oldu. Kentte yayımlanan Anadolu gazetesi, 10 Kasım akşamı ikinci baskısını hazırlayarak acı haberi okuyucularına ulaştırdı. Gazete, tarihî baskısında “Büyük Atamızı kaybettik ve tarihe verdik” sözleriyle Atatürk'ün vefatını duyurdu. Ertesi gün yayımlanan 11 Kasım 1938 tarihli nüshada ise İzmir'deki yas atmosferi “İzmir Istırap ve Gözyaşı İçinde” başlığıyla manşete taşındı. Gazetenin sayfalarında hem resmî açıklamalara hem de kentin yaşadığı büyük üzüntüye yer verildi.
Belediye meclisinde beş dakikalık saygı duruşu
Atatürk'ün vefatının ardından İzmir Şehir Meclisi de matem içinde toplandı. Dönemin Belediye Başkanı Dr. Behçet Uz, yaptığı konuşmada Atatürk'ün yalnızca Türk milletinin değil, başka milletlerin de saygısını kazanmış bir lider olduğunu vurguladı. Uz, Atatürk'ün kazandırdığı değerlerin gelecek kuşaklar tarafından korunacağını ifade etti. Konuşmanın ardından mecliste beş dakikalık saygı duruşu gerçekleştirildi. Toplantıda Avukat Mustafa Münir Birsel ve meclis üyesi Belkıs Bilman da söz alırken, özellikle Atatürk'ün Cumhuriyet'e ve kadın haklarına katkıları üzerinde duruldu.
İzmirli gençler 16 Kasım'da meydanda buluştu
Atatürk'ün vefatının ardından İzmir'deki anma etkinlikleri günler boyunca devam etti. 16 Kasım 1938'de, Ankara'da öğrenim gören İzmirli gençler Ulus Meydanı'ndaki Atatürk Anıtı'na çelenk bıraktı. Aynı saatlerde İzmir'deki gençler de Cumhuriyet Meydanı'ndaki Atatürk Heykeli önünde bir araya geldi. Ankara'daki gençlerin konuşmaları hoparlörler aracılığıyla İzmir'e ulaştırıldı. Kentte toplanan gençler de Atatürk Heykeli'ne çelenk sunarak anma etkinliğine katıldı.
Cumhuriyet Meydanı'nda 100 bini aşkın kişi toplandı
İzmir'deki tarihî yasın en büyük buluşması, Atatürk'ün Ankara'da düzenlenen cenaze töreninin gerçekleştirildiği 21 Kasım 1938 Pazartesi günü yaşandı. Saat 14.00'e doğru Cumhuriyet Meydanı, dönemin gazetelerine göre benzeri görülmemiş bir kalabalıkla doldu. Tarihî kayıtlarda törene katılanların sayısının 100 bini aştığı belirtilirken, meydanı çevreleyen binaların duvarlarına ve deniz kıyısındaki teknelere kadar her yerin insanlarla dolduğu aktarıldı. Kadınlar, erkekler, öğrenciler, askerler ve yaşlılar Atatürk Heykeli'nin önünde buluştu. Heykele bırakılan yüzlerce çelenk, kaidenin üzerinden çevresindeki yeşil alana kadar taştı. İstiklal Marşı ve matem marşlarının ardından konuşmalar yapıldı.
100 binlerce İzmirli Cumhuriyet'i koruma sözü verdi
Cumhuriyet Meydanı'ndaki törende İzmir Valisi Fazlı Güleç, Belediye Başkan Yardımcısı Suad Yurtkoru ve eğitimciler konuşmalar gerçekleştirdi. Kız Lisesi öğretmenlerinden Kevser Açarlar'ın da çağrısıyla, meydanda toplanan kalabalık Atatürk'ün Cumhuriyet'i koruma vasiyetine bağlı kalacağına ilişkin topluca ant içti. Tören sırasında öğrenciler Atatürk için şiirler okudu. Saat 16.00'da ise üç dakikalık saygı duruşu gerçekleştirildi. Meydandaki tören hoparlörler aracılığıyla kentin diğer noktalarından da dinlenebildi.
Atatürk Heykeli önünde sabaha kadar nöbet tutuldu
21 Kasım'daki törenin ardından Cumhuriyet Meydanı'nda bulunan Atatürk Heykeli önünde altı meşale yakıldı. Cumhuriyet'in temel ilkelerini simgeleyen meşaleler gece boyunca yanarken askerler ve vatandaşlar sabaha kadar nöbet tuttu. Kentte bayraklar yarıya indirildi; cenaze töreni nedeniyle okullar ve resmî kurumlar kapatıldı. Sinema, tiyatro ve diğer eğlence yerleri de yas süresince faaliyetlerine ara verdi. Anadolu gazetesi, 22 Kasım 1938 tarihli sayısında İzmir'deki tarihî töreni “Öksüz Kalan İzmir” sözleriyle duyurdu. Böylece İzmir'in Atatürk'e vedası, kentin tarihindeki en büyük toplumsal anmalardan biri olarak kayıtlara geçti.
