SEMİ TEKTAŞ/Ege’nin bir dönem en önemli tarımsal gelir kaynaklarından biri olan pamukta alarm zilleri çalıyor. Üretim maliyetlerinin yükselmesi, sulama kaynaklarının azalması ve uluslararası piyasalardaki fiyat rekabeti, üreticiyi pamuk ekiminden uzaklaştırdı. Ege Bölgesi’nde pamuk ekim alanları son dönemde yüzde 47 küçülürken, 2026-2027 sezonunda rekoltenin 247 bin tona gerilemesi bekleniyor. İzmir Ticaret Borsası Meclis Başkanı Bülent Uçak üreticinin kilogram başına 6 TL zarar ettiğini açıklarken, Ziraat Mühendisleri Odası İzmir Şube Başkanı Hakan Çakıcı, Türkiye'nin pamuk üretimi ve tekstil sanayisinde yaşadığı kayıplara dikkat çekti. Çakıcı, kalitesiyle dünya çapında tanınan Bergama pamuğunun bile üretim maliyetleri ve su sorunu nedeniyle ayakta kalmakta zorlandığını belirterek, tarım ve tekstil sektörünün geleceğine ilişkin çarpıcı değerlendirmelerde bulundu.
“Bergama pamuğu çan çekişiyor”
Artan maliyetler nedeniyle pamuğun can çekiştiğini söyleyen TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Çakıcı, “Türkiye’de tekstil sektörünün geldiği durum belli. Tekstil sektörü artık Türkiye’den çıkıyor ve işçilik maliyetleri gibi nedenlerle başka ülkelere gidiyor. Bir yandan da pamuk tarımı zorlaştığı için tekstil sektörünün Türkiye’den ayrılmasının bir başka nedeni de ülkede pamuk üretiminin giderek azalması. Artık pamuğu da ithal eder olduk. Oysa en kaliteli pamuklardan biri Bergama pamuğu olarak bilinir. Buna rağmen Bergama’da pamuk üretimi bile artık can çekişiyor. Bunun bir nedeni gelir meselesi; çiftçi para kazanamıyor. Bir yandan da su problemi pamuk üretimi üzerinde baskı oluşturuyor. Bu yüzden pamuk ekim alanları sürekli daralıyor. Aslında pamuk üretiminde maliyet sorunu eskiden beri var. Maliyet hesapları yapıldığında çoğu zaman zarar ortaya çıkıyordu. Özellikle tarım işçiliğinin yaygın olduğu dönemlerde, pamuk toplama maliyeti nedeniyle zarar daha da büyüyordu. Şimdi makineli tarımın yaygınlaşmasıyla bu durum biraz düzelmiş gibi görünse de ekim alanları yine de çok az” diye konuştu.
“Hiçbir ürünümüzle rekabet edemiyoruz”
“Artık fiyatlar uluslararası piyasalarda belirleniyor” diyen Çakıcı, pamuktaki sorunun zeytinde de yaşandığını ifade ederek, “Yediğimiz ekmeğin fiyatını bile yurt dışındaki buğday fiyatları etkiliyor. Pamukta da durum aynı. Çin, Orta Asya ülkeleri, Hindistan ve başka ülkeler de pamuk üretiyor. Ancak oradaki maliyetlerle hiçbir ürünümüzle rekabet edemiyoruz. Zeytinde de benzer bir durum yaşanıyor. Dünyanın zeytini var, ağaçların dalları ürünle eğilmiş durumda. Ancak zeytini toplayıp satmanın maliyeti, elde edilecek geliri karşılamayabiliyor. Bu nedenle üretici, ürünü dalında bırakmayı, hiç toplamamayı düşünüyor. Zeytinde dünyada bilinen, güçlü bir konumumuz var. Ancak pamukta durum tam tersi. Pamuk üretimi de tekstil sektörü de başka ülkelere kayıyor. Mevcut maliyetlerle rekabet edemiyoruz. Aslında bu sorun yalnızca pamuğa özgü değil, bütün tarım ürünleri için geçerli. Hiçbir ürünü uluslararası piyasayla rekabet edebilecek uygun maliyetlerle üretemiyoruz” değerlendirmesinde bulundu.
“Dolar 70-80 lira seviyesinde olmalıydı”
Türkiye’nin dünya pazarında rekabet edememe nedenlerini sıralayan Çakıcı, “Bunun nedenlerinden biri de döviz kuru. Türk lirası, yurt dışındaki rakiplerimizin para birimleri karşısında değerli kaldığında Türkiye’de üretilen ürünlerin dolar bazındaki maliyeti yükseliyor. Örneğin Çin’de bir üretici, ürettiği malı uluslararası piyasada bizden daha ucuza satabiliyor. Çünkü girdi maliyetleri de daha düşük. Biz ise gübreyi ithal ediyor, elektrik ve sulama giderlerini de maliyetlerimize ekliyoruz. Türk lirasının değeri nedeniyle bütün bu giderler dövize çevrildiğinde uluslararası piyasada rekabet etmemizi zorlaştıran yüksek rakamlar ortaya çıkıyor. Örneğin Türkiye’de asgari ücretin düşük olduğunu düşünüyoruz. Ancak bu ücreti dolara çevirip uluslararası piyasayla karşılaştırdığımızda Türkiye’deki işçilik maliyeti dolar bazında yüksek kalabiliyor. Mısır’da asgari ücretin Türkiye’nin yaklaşık üçte biri düzeyinde olması, üretim maliyetlerinde önemli bir fark yaratıyor. Bunun arkasında döviz kuruna uzun süredir uygulanan baskı da var. Dolar bugün 50 lira civarındaysa, baskı uygulanmasaydı 70-80 lira seviyesinde olması gerektiğini düşünüyorum. Böyle bir durumda rekabet etme imkânımız artabilirdi. Bu, genel ekonominin sektöre yansımasının bir sonucu” şeklinde konuştu.
“Sözleşmeli tarım devreye alınabilir”
Sözleşmeli tarım modelinin hayata geçirilmesi gerektiğini ifade eden Çakıcı, “Çözüm için tekstil üreticilerinin Türkiye’de kalması, pamuk üretiminin de tekstil sektörünün ihtiyaçlarına uygun biçimde desteklenmesi gerekiyordu. Burada sözleşmeli tarım devreye girebilir. Ancak sözleşmelerin hukuki açıdan düzgün düzenlenmesi ve üreticinin mağdur edilmemesi şart. Sebze üretiminde de benzer sorunlar yaşanıyor. Domates, biber gibi ürünleri salça üreticilerine veren çiftçiler zaman zaman sıkıntıya düşüyor. Bu nedenle üreticiyle sanayici arasında düzgün sözleşmeler yapılmalı, üretim ve alım koşulları önceden belirlenmeli. Tekstil sektörünün de pamuk üretimini desteklemesi gerekiyor. Aksi durumda pamuk ipliğini yurt dışından almak daha kolay hâle geliyor. Nitekim çok sayıda büyük Türk firması üretimini başka ülkelere taşıdı. Bazı firmalar Irak’a, Suriye’ye ve Mısır’a gitti. Bu taşınmanın yaklaşık yüzde 90’ının işçilik maliyetleriyle ilgili olduğunu düşünüyorum. Ancak yurt dışına taşınan firmaların üretimi de Türkiye’deki pamukla karşılanmıyor. Bu firmalar Mısır’dan veya Orta Asya gibi farklı bölgelerden pamuk alıyor. Buradaki mesele yalnızca pamuğun kalitesi değil; üretimin başka ülkelere taşınmasıyla birlikte daha ucuz ham maddeye ulaşma amacı da öne çıkıyor. Kalite açısından ise Bergama pamuğu hâlâ dünyanın en iyileri arasında gösteriliyor. Bergama’da ve Adana’daki Çukurova bölgesinde pamuk üretimi devam ediyor. Ancak ihracata yönelik yoğun üretim yapan büyük firmalar artık çoğunlukla yurt dışında faaliyet gösteriyor. Çünkü işçilik maliyetleri çok yüksek. Çin’deki maliyetlerle rekabet etmek kolay değil. Öte yandan Türkiye’de çok sayıda Suriyeli işçi de çalışıyor. İşçilik maliyetlerini düşürmek amacıyla sigortasız ve kayıt dışı çalıştırılan işçiler bulunuyor. Bu durum da sektördeki maliyet baskısının ve çalışma koşullarına ilişkin sorunların bir başka boyutunu oluşturuyor” diyerek sözlerini tamamladı.
