SİNAN GENÇ/ Türkiye'de dikilen ilk Atatürk anıtının hangisi olduğu tartışmasında İzmir'in Bornova ilçesinden dikkat çekici tarihî kanıtlar ortaya çıktı. Uzun yıllar boyunca Türkiye'nin ilk Atatürk heykeli olarak kabul edilen İstanbul Sarayburnu'ndaki anıtın 3 Ekim 1926 tarihinde açıldığı bilinirken Bornova'daki eski Ziraat Mektebi bahçesinde bulunan Atatürk büstünün aynı yılın haziran ayında dikildiği belgelerle destekleniyor. İzmirli araştırmacı Bedri Cumhur Doğu'nun çalışmaları, dönemin Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege'nin açıklamaları ve akademik araştırmalar, yaklaşık bir asırdır devam eden tartışmaya yeni bir boyut kazandırıyor.

3 Ekim 1926'Da Sarayburnu'nda Açılışı Yapılan Heykel.-1

Türkiye'nin ilk Atatürk anıtı İstanbul'da mı İzmir'de mi?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Mustafa Kemal Atatürk adına yaptırılan heykeller arasında İstanbul Sarayburnu Anıtı, uzun süre Türkiye'deki ilk Atatürk heykeli olarak gösterildi. Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından hazırlanan eser, 3 Ekim 1926'da düzenlenen törenle açıldı. Ancak İzmir'in Bornova ilçesinde bulunan ve yine Krippel'in imzasını taşıyan Atatürk büstünün kaidesinde Haziran 1926 tarihi yer alıyor. Bu tarih, Bornova'daki eserin Sarayburnu Anıtı'ndan yaklaşık üç ay önce yapıldığını ortaya koyuyor. Ege Üniversitesinin yayımladığı tarihî değerlendirmelerde de Bornova'daki büstün Sarayburnu heykelinden önce tamamlandığı belirtiliyor.

1563787560-1

1926 tarihli fotoğraf tartışmayı değiştirdi

Bornova'daki anıtın tarihine ilişkin en önemli kanıtlardan biri, 15 Temmuz 1926 tarihli Servet-i Fünun dergisinde yayımlanan fotoğraf oldu. Dergideki görüntüde Bornova Ziraat Mektebi bahçesindeki Atatürk büstünün yer aldığı görülüyor. Söz konusu fotoğraf, Sarayburnu Anıtı'nın 3 Ekim 1926'daki açılışından yaklaşık iki buçuk ay önce Bornova'daki eserin mevcut olduğunu belgeliyor. Böylece yalnızca anıtın kaidesindeki tarihe dayanan iddia, dönemin basılı yayınlarıyla da desteklenmiş oluyor. Bu ayrıntı, Bornova'daki büstün sonradan dikilmiş olabileceği yönündeki kuşkuları önemli ölçüde gideriyor.

1563787657-1

İlk itiraz 100 yıl önce İzmir'den yükseldi

Türkiye'nin ilk Atatürk anıtı tartışması aslında yeni değil. İstanbul Sarayburnu'ndaki heykelin açılışı öncesinde, 29 Eylül 1926 tarihli Hizmet gazetesinde yayımlanan bir haberde ilk Atatürk heykelini dikme şerefinin İstanbul'a ait olacağı ifade edildi. Ancak bu haber Bornova Ziraat Mektebi yönetiminin tepkisini çekti. Okul Müdürü Abidin Ege, gazeteye gönderdiği bir telgrafla söz konusu bilginin düzeltilmesini istedi. Ege'nin Eylül 1926 sonunda yayımlanan itirazı, İzmir'in ilk Atatürk anıtına ilişkin iddiasının Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında da gündeme getirildiğini gösteren önemli bir tarihî belge olarak kayıtlara geçti.

Abidin Ege-1

Abidin Ege'nin tarihî sözleri

Dönemin Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege, gazeteye gönderdiği açıklamada Bornova'daki Atatürk büstünün daha önce dikildiğini belirterek İstanbul'daki anıtın ilk olduğu yönündeki habere karşı çıktı. Ege, 22 Haziran 1926 tarihinde Atatürk'ün Bornova Ziraat Mektebi'ni ziyaret ettiğini ve büstün açılışına katıldığını ileri sürdü. Açıklamasında, “Gazi'nin ilk heykelini dikmek şerefini İstanbul değil İzmir kazanmıştır” ifadelerine yer verdi. Abidin Ege'nin henüz Atatürk hayattayken yaptığı bu açıklama, Bornova'daki anıtın tarihine ilişkin en önemli dönem tanıklıklarından biri olarak değerlendiriliyor.

Ilk Anit 3

Atatürk kendi heykelinin açılışına katıldı mı?

Tarihî belgelerin gündeme taşıdığı bir diğer önemli ayrıntı, Mustafa Kemal Atatürk'ün Bornova'daki büstün açılışına bizzat katıldığı iddiası. Abidin Ege'nin açıklamasına göre Atatürk, 22 Haziran 1926 tarihinde Ziraat Mektebi'ne gelerek anıtın açılışında bulundu. Bununla birlikte dönemin bazı ziyaret kayıtlarında Atatürk'ün Bornova Ziraat Mektebi'ne 18 Haziran 1926'da geldiği belirtiliyor. Bu nedenle 22 Haziran'daki açılışın Atatürk'ün katılımıyla gerçekleştiği yönündeki bilgi, dönemin okul müdürünün tanıklığına dayanıyor. Tarihler arasındaki farklılık ise araştırmalarda ayrıca ele alınıyor.

1563787683-1

Anıtın kaidesindeki Osmanlıca yazı dikkat çekiyor

Bornova'daki Atatürk büstünün tarihî önemini artıran unsurlardan biri de kaidesindeki Osmanlıca kitabe. Üzerinde Haziran 1926 tarihi bulunan yazıtta, Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir Ziraat Mektebi'ni ziyaretinin anısını yaşatma amacı vurgulanıyor. Kitabede, “Türkiye'nin büyük dahi ve halaskârı, Türk çiftçisinin ulu rehberi” ifadeleriyle başlayan bir ithaf yer alıyor. Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarımsal kalkınmaya verilen önemi de yansıtan bu yazıt, hem Atatürk'ün Bornova ziyaretini hem de dönemin eğitim anlayışını belgeleyen tarihî bir unsur niteliği taşıyor.

Abidin Ege-2

İzmirli araştırmacı belgelerin izini sürdü

İzmirli araştırmacı ve koleksiyoner Bedri Cumhur Doğu, Karşıyaka'nın spor ve kent tarihine ilişkin belgeler üzerinde çalışırken Bornova Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege'ye gönderilen tarihî bir tebrik kartına ulaştı. Karşıyaka İdman Ocağı tarafından hazırlanan kartın arkasındaki Osmanlıca ithaf, Doğu'nun araştırmalarını Abidin Ege'nin yaşamına ve görev yaptığı kuruma yöneltti. Araştırmalar sırasında Atatürk'ün Bornova ziyareti, Ziraat Mektebi'nin geçmişi ve büstün açılışına ilişkin belgeler yeniden gündeme geldi. Doğu, daha önce gazeteci Alaattin Gürırmak tarafından da haberleştirilen tarihî bulgulara dikkat çekerek ilk Atatürk anıtının İzmir'de bulunduğu görüşünü destekledi.

Akademik araştırmada da yer aldı

Bornova'daki anıtın tarihine ilişkin önemli çalışmalar arasında sanat tarihçisi Dr. Derya Uzun Aydın'ın 2013 yılında hazırladığı “Sanayi-i Nefise Mektebi'nin Türk Heykel Sanatındaki Yeri ve İlk Heykeltıraşlar” başlıklı doktora tezi de bulunuyor. Aydın'ın çalışmasında Abidin Ege'nin Sarayburnu heykeliyle ilgili haber üzerine gönderdiği düzeltme yazısına yer veriliyor. Ege Üniversitesinin “İlkler Kitabı”nda da Bornova'daki büstün Haziran 1926 tarihini taşıdığı, Sarayburnu Anıtı'nın ise Ekim 1926'da açıldığı belirtiliyor. Böylece İzmir'deki eserin daha erken tarihte yapıldığı görüşü yalnızca yerel araştırmacıların açıklamalarıyla sınırlı kalmıyor, akademik ve kurumsal yayınlarda da karşılık buluyor.

1563787728-1

Aynı heykeltıraşın iki eseri

Tartışmanın ilginç yönlerinden biri, Bornova ve Sarayburnu'ndaki eserlerin aynı sanatçının imzasını taşıması. Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'de çok sayıda Atatürk anıtı gerçekleştirdi. İstanbul Sarayburnu ve Bornova'daki eserlerin yanı sıra Ankara Ulus Zafer Anıtı, Samsun Onur Anıtı, Konya Atatürk Anıtı ve Afyonkarahisar Zafer Anıtı da sanatçının çalışmaları arasında bulunuyor. Krippel'in Türkiye'deki anıtsal heykel sanatının gelişiminde önemli bir yere sahip olması, Bornova'daki büstün sanat tarihi açısından taşıdığı değeri de artırıyor.

1563787560-1

Bornova'daki Ziraat Mektebi Cumhuriyet'in izlerini taşıyor

Türkiye'nin ilk Atatürk büstüne ev sahipliği yaptığı belirtilen Bornova Ziraat Mektebi, Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarımsal kalkınmanın önemli eğitim kurumlarından biri olarak faaliyet gösterdi. Kurtuluş Savaşı'nın ardından yeniden düzenlenen okulda modern tarım yöntemlerinin öğretilmesi ve nitelikli tarım uzmanlarının yetiştirilmesi amaçlandı. Atatürk'ün çeşitli tarihlerde ziyaret ettiği kurum, ilerleyen yıllarda Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesinin temellerini oluşturan eğitim yapıları arasında yer aldı. Okulun tarihî binalarından biri günümüzde Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği tarafından kullanılıyor.

Abidin Ege-1

Abidin Ege kimdir?

1893 yılında İzmir'de doğan Abidin Ege, Türkiye'nin tarımsal eğitim ve modernleşme tarihinde önemli görevler üstlendi. İstanbul Halkalı Ziraat Mektebi'nden 1913 yılında birincilikle mezun olan Ege, Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale, Irak ve İran cephelerinde görev yaptı. Savaşın ardından eğitim hayatına dönen Ege, 1922 yılında İzmir Ziraat Mektebi'ne atandı. Türkiye'de modern tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması için çalışmalar yürüten Ege, Yafa portakalı ve muz yetiştiriciliğinin gelişmesine yönelik girişimlerde bulundu. Tarım Bakanlığında yöneticilik yaptıktan sonra 1944 yılında Denizli milletvekili olarak TBMM'ye girdi ve iki dönem parlamentoda görev yaptı. Abidin Ege, 1962 yılında hayatını kaybetti.

Karşıyaka'nın spor tarihiyle bağlantısı ortaya çıktı

Bedri Cumhur Doğu'nun araştırmasını dikkat çekici hale getiren bir diğer unsur, Bornova'daki tarihî anıtın Karşıyaka'nın spor geçmişiyle kesişmesi oldu. Araştırmacının koleksiyonuna kattığı Karşıyaka İdman Ocağı'na ait bayram tebrik kartının, dönemin Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege'ye gönderildiği belirlendi. Kartta kulübün 1923 yılında kurulduğuna ilişkin bilgiler yer alırken arka yüzündeki Osmanlıca ithaf, okul yöneticisiyle spor kulübü arasındaki ilişkiyi ortaya koydu. Bornova Ziraat Mektebi öğrencilerinin Karşıyaka'daki spor faaliyetleriyle bağlantılı olması, Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitim ve spor kurumları arasındaki etkileşimi gösteren önemli bir ayrıntı olarak değerlendiriliyor.

22 Haziran 1926'Da Bornova'da Açılışı Yapılan Atatürk Büstü-3

Anıt bugün nerede bulunuyor?

Türkiye'nin ilk Atatürk anıtı tartışmasının merkezindeki tarihî büst, İzmir'in Bornova ilçesindeki Ege Üniversitesi yerleşkesinde bulunuyor. Eski Ziraat Mektebi'yle bağlantılı tarihî alanda yer alan eser, Osmanlıca kitabesi ve Heinrich Krippel'in imzasıyla Cumhuriyet'in ilk dönemlerine tanıklık ediyor. Bornova Belediyesi de ilçenin kültürel mirasını tanıttığı çalışmalarda eseri Türkiye'nin ilk Atatürk büstü olarak tanımlıyor. Yaklaşık bir asırlık geçmişe sahip anıt, İzmir'in Cumhuriyet tarihi açısından önemli kültür varlıkları arasında yer alıyor.

Sağlıkta forma krizi büyüyor
Sağlıkta forma krizi büyüyor
İçeriği Görüntüle

Bedri Cumhur Doğu-3

100 yıllık tartışmada İzmir'in iddiası güçleniyor

Cumhuriyet'in kuruluş döneminde başlayan ilk Atatürk anıtı tartışması, aradan geçen yaklaşık 100 yıla rağmen tarih araştırmalarındaki yerini koruyor. Bornova'daki büstün üzerindeki Haziran 1926 tarihi, 15 Temmuz 1926'da yayımlanan fotoğraf ve Abidin Ege'nin dönemin basınına gönderdiği açıklama, eserin İstanbul Sarayburnu'ndaki anıttan önce mevcut olduğunu güçlü biçimde ortaya koyuyor. Sarayburnu'ndaki ayakta duran anıtsal heykel ile Bornova'daki büstün farklı türde eserler olması ise tarih yazımındaki tanımlamalar açısından önem taşıyor. Ancak mevcut belgeler, Türkiye'deki ilk Atatürk büstünün İzmir'de bulunduğu görüşünü desteklerken Bornova'nın Cumhuriyet tarihindeki öncü rolünü de bir kez daha gündeme taşıyor.

Kaynak: HABER MERKEZİ