Her yıl binlerce kilometre yol kat ederek yuvalarına dönen, yavrularını büyüten ve sonbaharda yeniden sıcak ülkelere göç eden kuşlar, yolculukları boyunca insan yapımı tehlikelerle karşılaşıyor. Bu tehlikelerin başında elektrik hatları geliyor. Göç sırasında tellere çarpan veya kondukları elektrik direklerinde akıma kapılan kuşlar yaşamlarını yitirebiliyor. İzmir ve Ege Bölgesi'nde yürütülen bilimsel çalışma, göçmen kuşların karşı karşıya kaldığı tehlikeleri ve alınabilecek önlemleri ortaya koydu. Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Zooloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ortaç Onmuş, İzmir, Manisa, Aydın, Denizli ve Muğla'yı kapsayan projede binlerce olay kaydının incelendiğini açıkladı.
Göç yolunda ölüm tehlikesi
Türkiye, Avrupa, Asya ve Afrika arasında göç eden çok sayıda kuş türü için önemli bir geçiş noktası oluşturuyor. İlkbaharda üreme alanlarına dönen, sonbaharda ise kışlama bölgelerine yönelen göçmen kuşlar, yolculuk sırasında dinlenmek ve beslenmek için sulak alanlara, tarım arazilerine ve açık alanlara konuyor. Ancak bu güzergâhlardan geçen elektrik hatları, özellikle leylekler gibi büyük kanatlı kuşlar açısından tehlike yaratıyor. Göç dönemlerinde kuş hareketliliğinin artması, elektrik hatlarıyla karşılaşma olasılığını da artırabiliyor. Özellikle görüşün azaldığı hava koşullarında telleri fark edemeyen kuşlar çarpışma riskiyle karşı karşıya kalıyor.
İlkbaharda geliyor, sonbaharda gidiyorlar
Leylekler, kış aylarını büyük ölçüde Afrika'da geçirdikten sonra ilkbaharda Türkiye'ye ve Avrupa'daki üreme alanlarına dönüyor. Türkiye'de ilkbahar göçü genellikle mart ve nisan aylarında yoğunlaşırken sonbahar göçü ağustos, eylül ve ekim aylarında gerçekleşiyor. Kuş göçleri türlere ve hava koşullarına bağlı olarak kasım ayına da uzanabiliyor. Sonbahar göçünün son evresine girilen bu günlerde, kuşların güvenli güzergâhlardan geçebilmesi ve dinlenme alanlarının korunması yeniden önem kazanıyor. Özellikle uzun yolculukların ardından beslenmek veya dinlenmek için alçalan kuşların elektrik hatlarıyla karşılaşması, göçün tehlikeli aşamalarından birini oluşturuyor.
Yuva kurdukları direkler tehlikeye dönüşüyor
Göçmen kuşların karşılaştığı risk yalnızca uçuş sırasında elektrik tellerine çarpmalarıyla sınırlı değil. Özellikle leylekler, yüksek ve açık alanlarda bulunan elektrik direklerini yuva kurmak için tercih edebiliyor. Ancak uygun biçimde korunmamış elektrik altyapısı, kuşların akıma kapılmasına neden olabiliyor. Yavrularını büyütmek için kurdukları yuvalar, bazı durumlarda hem kuşların yaşamını hem de enerji güvenliğini tehdit edebiliyor. Direklerdeki yuvalanma nedeniyle elektrik arızaları, ekipman hasarları ve yangın riski de ortaya çıkabiliyor. Bu nedenle uzmanlar, leylek yuvalarının güvenli platformlarla korunmasına ve tehlikeli ekipmanların yalıtılmasına dikkat çekiyor.
İzmir dahil beş ilde 4 bin 700 kayıt
Ekosistemi Koruma ve Doğa Sevenler Derneği'nin (EKODOSD) Çarşamba Söyleşileri kapsamında “Hayat İçin Enerji: Göçmen Kuşlar İçin Yaşam” başlıklı sunum gerçekleştiren Doç. Dr. Ortaç Onmuş, elektrik hatlarıyla kuşların etkileşimine ilişkin önemli veriler paylaştı. Onmuş, 2022 yılından 17 Nisan 2025'e kadar toplam 4 bin 995 olay kaydı bulunduğunu, bunların 4 bin 700'ünün kuşlarla ilişkili olduğunu belirtti. Ayrıca 2 bin 233 tehlikeli durum bildirimi kaydedildiğini açıkladı. Verilerin İzmir, Manisa, Aydın, Denizli ve Muğla'yı kapsayan ADM ve GDZ hizmet bölgelerine ilişkin olduğunu ifade eden Onmuş, bu sayıların doğrulanmış kuş ölümlerini göstermediğini özellikle vurguladı.
İzmir'in Ödemiş ilçesinde özel çalışma
Projenin İzmir ayağında Ödemiş ilçesi pilot çalışma alanları arasında yer alıyor. Ödemiş'in yanı sıra Milas, Çivril ve Sarıçay'da da elektrik hatları, leylek yuvaları ve kuş hareketleri inceleniyor. Araştırmacılar, kuşların göç güzergâhlarını, beslenme alanlarını, sulak alanları ve yuvalama noktalarını elektrik altyapısıyla birlikte haritalandırıyor. Böylece hangi bölgelerde çarpışma veya elektrik akımına kapılma riskinin daha yüksek olduğu belirlenmeye çalışılıyor. Mevsimsel gözlemlerle desteklenen araştırmanın, göç dönemlerinde riskli güzergâhlara yönelik önlemlerin geliştirilmesine katkı sağlaması hedefleniyor.
Ege Üniversitesi'nden yaşam kurtaracak proje
Doç. Dr. Ortaç Onmuş, yürüttükleri çalışmanın hem doğayı hem de enerji altyapısını korumayı amaçladığını belirterek, “Amacımız, göçmen kuşlar için güvenli göç, beslenme ve yuvalama koşulları oluştururken elektrik hatlarındaki arıza ve kesintileri de azaltmak” dedi. Proje kapsamında tehlikeli elektrik ekipmanlarının yalıtılması, güvenli direk tasarımlarının geliştirilmesi, özel yuva platformlarının kurulması ve yüksek riskli hatların iyileştirilmesi gibi önlemler değerlendiriliyor. Gerekli durumlarda yuvaların kontrollü biçimde taşınması da gündeme geliyor. Onmuş, kuşların korunmasıyla enerji arzının güvenilirliğinin birlikte ele alınması gerektiğini vurguladı.
İzmir Kuş Cenneti'nde daha önce de önlem alınmıştı
İzmir'in önemli doğal yaşam alanlarından Gediz Deltası, elektrik hatları ile kuşların yaşam alanları arasındaki ilişkinin somut örneklerinden birini oluşturuyor. İzmir Kuş Cennetini Koruma ve Geliştirme Birliği tarafından geçmiş yıllarda yürütülen çalışmalarda, elektrik direkleri üzerinde bulunan ve sorun oluşturan 45 leylek yuvasının yerine güvenli platformlar yerleştirilerek yuvalar koruma altına alındı. Bu uygulama, elektrik altyapısında yapılacak düzenlemelerin kuşların güvenli biçimde yuvalanmasına katkı sağlayabileceğini gösteriyor. Uzmanlar, özellikle sulak alanlar ve kuşların yoğun kullandığı güzergâhlarda benzer önlemlerin önemine dikkat çekiyor.
Aydın'da 894 leylek tespit edildi
EKODOSD'nin 2026 yılında Aydın'da gerçekleştirdiği sayımlar, Ege Bölgesi'nin leylekler için taşıdığı önemi bir kez daha ortaya koydu. Kentin 17 ilçesine bağlı 104 köy ve kırsal yerleşimde yapılan çalışmalarda 447 yuvada toplam 894 ak leylek tespit edildi. Üreme döneminde yavruların da katılmasıyla bölgedeki leylek nüfusunun daha yüksek seviyelere ulaştığı belirtildi. Sulak alanlar, tarım arazileri ve çayırlar, leyleklerin hem beslenmesi hem de yavrularını büyütmesi açısından büyük önem taşıyor. Bu alanların korunması, kuşların göç öncesinde yeterli besin bulabilmesi bakımından da kritik görülüyor.
“Kuşların güvenli göç etmesini istiyoruz”
Doç. Dr. Ortaç Onmuş, elektrik hatlarından kaynaklanan risklerin yalnızca kuş ölümleriyle sınırlı olmadığını, enerji kesintileri ve saha güvenliği açısından da değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Olay kayıtlarının standartlaştırılması ve saha gözlemleriyle doğrulanmasının önemine dikkat çeken Onmuş, uzun vadede bilimsel verilere dayanan bir karar destek sistemi oluşturmayı hedeflediklerini açıkladı. Pilot bölgelerde elde edilen deneyimlerin Türkiye'nin diğer bölgelerine taşınması amaçlanırken enerji çalışanlarının eğitimi ve kurumlar arası iş birliği de çalışmanın önemli başlıkları arasında yer alıyor.
Göç yolları ölüm yollarına dönüşmesin
EKODOSD, göçmen kuşların ve özellikle leyleklerin korunmasının yalnızca tek bir türün geleceğiyle ilgili olmadığını vurguladı. Sulak alanların, kırsal ekosistemlerin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasının da bu çalışmalarla doğrudan bağlantılı olduğu belirtildi. Dernek, kamu kurumları, üniversiteler, enerji şirketleri ve sivil toplum kuruluşlarının ortak hareket etmesi gerektiğine dikkat çekti. Her yıl aynı yuvalara dönmeye çalışan, yavrularını büyüten ve yeniden uzun göç yolculuklarına çıkan kuşların güvenliğini sağlamak için elektrik altyapısının doğa dostu hale getirilmesi çağrısında bulunuldu.
