Bazı fotoğraflar vardır, üzerinden yıllar geçse de insanın yüreğine dokunur. Ne bir kalabalık vardır o karede ne de söylenmiş büyük sözler. Yalnızca bir sandalye, o sandalyede oturan yaşlı bir adam ve derin bir sessizlik... O adam, Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'dür. Bir zamanlar cephelerde omuz omuza savaştığı, bir milletin kaderini birlikte değiştirdiği Mustafa Kemal Atatürk'ün ebedi istirahatgâhında, yılların ağırlığını taşıyan bir dost gibi oturmaktadır. Kim bilir, belki zihninde yine o eski günler, belki cephelerde geçirilen uykusuz geceler, belki de bir daha karşılıklı oturup konuşamayacağı silah arkadaşının hatıraları vardır. Fotoğrafın anlattığı duygu, yalnızca bir devlet adamının diğerine duyduğu saygı değil, bir ömre sığan büyük yol arkadaşlığının hüznüdür.
İsmet İnönü her 10 Kasım’da herkesten önce Anıtkabir’e gider, dava arkadaşı silah arkadaşı en büyük dostu Atatürk’ün kabrinin karşısına oturur; sessizce dertleşirdi, Bu ritüel ölünceye kadar devam etti..
Bir milletin kaderini birlikte değiştirdiler
Onların hikâyesi sıradan bir dostluğun çok ötesindeydi. Mustafa Kemal ve İsmet Paşa, bir imparatorluğun küllerinden bağımsız bir ülke doğurmak için aynı mücadelede buluştular. Kurtuluş Savaşı'nın en karanlık günlerinde birlikte sorumluluk üstlendiler. İnönü cephelerinde kazanılan zaferlerden Büyük Taarruz'a, Lozan'daki diplomasi mücadelesinden Cumhuriyet'in kuruluşuna kadar Türkiye'nin kaderini belirleyen dönemeçlerde yan yana durdular. Önlerinde yalnızca düşman orduları değil, yokluk, yoksulluk ve belirsizlik vardı. Ama onlar, aynı ülkenin geleceğine inandılar. Birlikte savaş kazandılar, birlikte devlet kurdular, birlikte tarihin akışını değiştirdiler. Belki de bu yüzden, iki insan arasındaki bağı anlatmaya bazen dostluk kelimesi bile yetmezdi.
İzmir'de doğdu, İzmir'in kurtuluşuna uzanan mücadelede Atatürk'ün yanında yürüdü
İsmet İnönü'nün hikâyesinde İzmir'in yeri bambaşkaydı. Çünkü o, 24 Eylül 1884'te bu kentte dünyaya gelmişti. Henüz küçük bir çocukken ayrıldığı İzmir, yıllar sonra onun da uğruna mücadele ettiği bağımsızlık savaşının en büyük sembollerinden biri olacaktı. İzmirli Mustafa İsmet, Mustafa Kemal'in önderliğinde Anadolu'nun kurtuluşu için savaşırken, doğduğu kentin özgürlüğe kavuşacağı günün de yolunu açıyordu. 9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdiğinde, yalnızca bir şehir kurtarılmıyor; yıllarca süren bir milletin bağımsızlık mücadelesinde tarihi bir dönüm noktasına ulaşılıyordu. İnönü için İzmir, hayatının başladığı şehir; Atatürk ile birlikte verdiği mücadelenin zaferle taçlandığı topraklardan biriydi. Yıllar sonra Anıtkabir'de bir sandalyede sessizce oturan o yaşlı adamın fotoğrafına bakarken, İzmir'in bu ortak hikâyedeki yerini düşünmemek mümkün mü? Birinin doğduğu, diğerinin kurtuluşunu bağımsızlık mücadelesinin hedeflerinden biri haline getirdiği o güzel şehir, iki büyük yol arkadaşının kaderinde sonsuza kadar birleşmişti.
Kırgınlıklar oldu ama ortak geçmişleri hiç silinmedi
Elbette her şey kusursuz değildi. Yıllarca omuz omuza çalışan iki lider arasında zamanla görüş ayrılıkları ve siyasi gerilimler yaşandı. Özellikle 1937 yılında belirginleşen anlaşmazlıklar, İnönü'nün başbakanlıktan ayrılmasıyla sonuçlandı. Bu ayrılık, yıllarca konuşuldu. Kimileri aralarındaki dostluğun bittiğini söyledi, kimileri yollarının tamamen ayrıldığını düşündü. Oysa siyasi anlaşmazlıklar, birlikte geçirilen yılları tarihten silemezdi. Birlikte göze alınan tehlikeler, verilen mücadeleler, kazanılan zaferler ve kurulan Cumhuriyet, bütün kırgınlıklardan daha eski ve daha büyük bir ortak geçmişti. Bir insanla aynı savaşın yükünü taşımak, aynı ülkenin geleceği için mücadele etmek, yıllar sonra bile kolay kolay unutulabilecek bir bağ değildi.
Ve bir 10 Kasım sabahı, o büyük yol arkadaşlığı yarım kaldı
Takvimler 10 Kasım 1938'i gösterdiğinde, saatler 09.05'te durdu. Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumdu. Türkiye, kurucusunu; İsmet İnönü ise yıllarca aynı yolda yürüdüğü silah ve dava arkadaşını kaybetti. Artık birlikte tartışacakları meseleler, konuşacakları devlet işleri, paylaşacakları yeni günler olmayacaktı. Atatürk'ün ölümünün ertesi günü Cumhurbaşkanlığı görevini üstlenen İnönü, bir yandan ülkenin geleceğine ilişkin ağır sorumluluğu devralırken diğer yandan yıllarca birlikte çalıştığı insanın yokluğuyla yüzleşti. O günden sonra Mustafa Kemal'in adı yalnızca tarihin sayfalarında değil, İnönü'nün bütün siyasi yaşamında ve Cumhuriyet'e ilişkin sorumluluklarında da yaşamaya devam etti.
Her 10 Kasım'da aynı sessizlik, aynı özlem
İsmet İnönü'nün her 10 Kasım'da Anıtkabir'e herkesten önce gittiği, Atatürk'ün kabrinin karşısına oturarak uzun süre sessiz kaldığı anlatılır. Bu ziyaret alışkanlığını hayatının sonuna kadar sürdürdüğüne ilişkin anlatı, bugün de iki lider arasındaki vefanın simgesi olarak paylaşılır. O sessizliğe hangi düşüncelerin eşlik ettiğini kimse bilemez. Belki İnönü'nün zihninden Anadolu'nun savaş yılları geçiyordu. Belki Lozan'ın zorlu müzakereleri, belki Cumhuriyet'in ilan edildiği günün heyecanı, belki de birlikte geçirilen sıradan bir akşam... Belki hiçbir şey düşünmeden yalnızca eski dostunun yokluğunu hissediyordu. Çünkü insan bazen en çok konuştuğu kişiye, onu kaybettikten sonra söyleyecek söz bulamaz. Ve bazen yılların biriktirdiği bütün cümlelerin yerini yalnızca sessizlik alır.
O sandalyede yalnızca İnönü değil, bir devrin hatıraları oturuyordu
Anıtkabir'in uzun taş koridorlarında, bir sandalyeye oturmuş İnönü'nün görüntüsü, insanı tarihin en derin duygularından biriyle baş başa bırakıyor. Bir zamanlar ordular yöneten, devlet idare eden, dünyanın kaderini değiştiren kararların içinde bulunan bir insan, şimdi yılların ağırlığıyla sessizce oturuyor. Ne bir nutuk var ne de büyük bir tören. Sadece geçmişin hatıralarıyla baş başa kalmış bir yol arkadaşı... O fotoğrafa bakınca insan, iki büyük devlet adamının hayatından çok daha fazlasını görüyor. Bir milletin bağımsızlık mücadelesini, cephelerde verilen kayıpları, Cumhuriyet'in ilk sabahlarını ve bir daha geri gelmeyecek yılları düşünüyor.
Biri sonsuzluğa yürüdü, diğeri hatıralarıyla yaşadı
Atatürk 57 yaşında hayata veda etti. İsmet İnönü ise ondan sonra 35 yıl daha yaşadı. Türkiye değişti, dünya değişti, kuşaklar değişti. Ama onların birlikte yazdığı tarih değişmedi. 25 Aralık 1973'te İnönü de hayata gözlerini yumdu. Ardında, cephelerden Cumhuriyet'e uzanan büyük bir mücadelenin tanıklığını bıraktı. Bugün Anıtkabir'de Atatürk'ün mozolesine yakın bir yerde bulunan İnönü'nün kabri, o uzun yol arkadaşlığının tarihe bıraktığı son izlerden biri gibi duruyor. Birlikte savaştıkları vatanın kalbinde, birlikte kurdukları Cumhuriyet'in hatırası içinde...
Ve belki de bu fotoğrafın insana söylediği en dokunaklı şey şudur: Birlikte bir vatan kurtardığınız insanı kaybettiğinizde, yalnızca bir dostunuzu değil, gençliğinizin, mücadelelerinizin ve bir daha geri gelmeyecek günlerinizin de bir parçasını kaybedersiniz.
Bazı dostluklar ölümle bitmez. Bazı vedalar hiç tamamlanmaz. Bazı insanlar ise yan yana sustuklarında bile bir milletin bütün tarihini anlatır.
