Ekonomi ve politika, gündelik hayatımızı derinden etkileyen iki alan. Eski karşılıklarıyla söylersek: iktisat ve siyaset. Her ne kadar ayrı alanlar desek de gerçekte iç içe geçmiş durumdalar; ekonomiyi politikadan, politikayı ekonomiden keskin bir çizgiyle ayırmak neredeyse imkânsız. Dolayısıyla, ekonomi politikası ya da politik ekonomi gibi kavramların üretilmesi de tesadüf değil.
Ekonomi uzmanlarına ekonomist ya da iktisatçı, politika üzerinde çalışan akademisyenlere ise siyaset bilimci deniyor. Bir de politikacılar var. Politikacı olmak için siyaset bilimi diploması şart değil. Onlar siyasetin pratiğini yapıyorlar; bizzat politika üretiyorlar.
Makroekonomik politika hedefleri ders kitaplarında şöyle sıralanıyor:
• Ekonomik büyüme
• Tam istihdam (istihdam artışı ve işsizliğin azalışı)
• Fiyat istikrarı (düşük enflasyon),
• Dış denge (cari işlemler dengesi) ve
• Adil gelir dağılımı.
Bunların tamamına aynı anda ulaşılması pek de kolay değil. Çünkü bazıları arasında aynı yönlü ilişkiler varken bazıları arasındaki ilişkiler ters yönlü. Örneğin, büyüme ve istihdam artışı birbirini beslerken enflasyonu tetikleyebilir. Enflasyon ise genellikle gelir dağılımını bozar. Ekonomik büyüme cari işlemler açığını da artırabilir. Özellikle, Türkiye ekonomisi gibi girdi ithalatına bağımlı ekonomilerde. Bu şartlar altında, ekonomi politikasını yönlendirenlerin işi pek de kolay değildir.
Fakat işin bir de başka bir yönü var: Tercihler konusu. Alınan her karar teknik gerekliliklerin ötesinde bir dizi tercihe dayanır. Peki kimin tercihlerine. Elbette politikaları belirleyenlerin ya da onların gerisinde duranların tercihlerine. Bunu söyleyince ekonominin işleyişinde insan unsurunun önemi galiba biraz daha belirginlik kazanıyor. Çünkü tercihler sonuçta insanların tercihleridir. Tercihler çıkarlarla ilişkilidir.
***
Bazıları ekonomiyle ilişkili konular konuşulurken piyasa kavramına sıklıkla atıf yaparlar. Pek çok kararın piyasalarda alındığı ileri sürülür; en azından ima edilir. Oysa piyasaları insanlar inşa ederler. Şirketleri ve kurumları da insanların inşa ettikleri gibi. Dolayısıyla, ekonomik analiz her şeyden evvel insanlara odaklanılmasını gerektirir. En basit şirket değerlemesinde bile ilk yapılması gereken iş şirketi yöneten insanlara bakılmasıdır. Bunun böyle olması gerektiğinin önemi bugünlerde çok daha iyi anlaşılıyor. Dünyanın en büyük chip üreticisi Nvida’nın CEO’sunun istifasıyla ortaya çıkan değer kaybı da Türkiye’de süregiden borsa manipülasyonu skandalında adı geçen şirketlerde de bu gerçeğin (ve gerekliliğin) çarpıcı örneklerini görüyoruz.
Başka bir konu durumu anlamayı (ve anlatmayı) kolaylaştırabilir: Ekonomi politikasını yönetenler sıklıkla kaynaktan söz ediyorlar. Toplumun farklı kesimlerinden gelen taleplere dair görüş bildirirken, “kaynak var ya da yok” gibi açıklamalarda bulunuyorlar. Örneğin, emekli maaşlarının artırılması talep edildiğinde veya işçi ücretleri ve memur maaşları gündeme geldiğinde yine kaynak sorunu gerekçesini işitiyoruz. Fakat, ekonomi politikasının temelde politik tercihlere dayandığı gerçeği aynı ölçüde dile getirilmiyor.
Oysa herhangi bir politika alanı gibi ekonomi politikası da çok büyük ölçüde politik tercihlere dayanıyor. Ekonomi politikası bir bakıma, toplumun farklı kesimleri arasında kaynak dağılımı kararları olarak karşımıza çıkıyor. Bunun örneklerini her alanda görmek mümkün: Vergi gelirlerinin büyük bölümünün ÖTV ve KDV gibi dolaylı vergilerden mi, yoksa Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi gibi doğrudan vergilerden mi sağlanacağı; memur ve emekli maaşlarının ne oranda artırılacağı; ücretlerin ve sosyal harcamaların nasıl belirleneceği, kamu yatırımlarının hangi alanlara yönlendirileceği, devlet bütçesindeki farklı kalemlerin dağılımı gibi kararlar, aslında politik tercihlere göre şekilleniyor.
***
Tabii enflasyon da bu kapsamda. Enflasyon kendiliğinden ortaya çıkmaz. Nadiren dışsal, yani ülke dışındaki koşullara bağlı olsa da çoğu zaman ekonomi politikasını yönetenlerin tercihlerinin bir sonucudur. Bu nedenle enflasyonun neden önlenemediğini sormak, önlenip önlenemeyeceğini tartışmaktan daha anlamlıdır. Bu örnekleri çoğaltmak hiç zor değil. Kısacası ekonomi politikası, ekonomiden çok politika üzerinden anlaşılabilecek bir alan. Alınan her karar, bazı kesimlerin lehine, bazı kesimlerin aleyhine sonuçlar doğurur. O halde karar vericilerin tercihleri neden belirli bir kesimin lehine ya da aleyhine işliyor, bunu anlamak işin anahtarıdır. Burada politik güç neye ya da daha doğru bir ifadeyle kime dayanıyor; bunu anlamak gerekir.
Aşikâr ki bazı toplumsal kesimler diğerlerinden daha fazla politik güce sahiptir. Kimi durumlarda bu gücün kaynağı doğrudan insan sayısı ya da seçmen sayısı olabilir. Örneğin sendikaların güçlü olduğu ülkelerde işçiler, politik güçlerini sayısal büyüklüklerine dayanarak kullanabilirler. Oysa sendikal örgütlenmenin zayıf olduğu ülkelerde işçi sayısının fazla olması, tek başına politik güce dönüşemeyebilir.
Enflasyonu tartışırken de durum değişmez. Enflasyon hiç şüphesiz bir kaynak transfer mekanizmasıdır. Fiyatlar genel seviyesindeki artışlar (enflasyon) nispî fiyatları değiştirir. Bu bir kesimden diğerine kaynak transferi değil de nedir? O halde enflasyon tesadüfen ya da yanlışlıkla ortaya çıkabilir mi? Söyledik: Hiçbir ekonomik karar sebepsiz değildir; tümü siyasi tercihlere dayanır. Tercihler ise çıkarlarla ve kimin gücünün neye yettiği ile ilişkilidir.
Sonuç olarak mesele hangi açıdan ele alınırsa alınsın, ekonomi ile politika arasındaki kritik bağ ve politik tercihlerin ekonomi üzerindeki etkisi açıkça ortadadır. Bu durum yalnızca Türkiye’deki iç siyaset ve ekonomi ilişkisini anlamakla sınırlı değildir; dünyayı anlamaya çalışırken de aynı bağı dikkate almak gerekir. ABD’nin İran’a müdahalesi, İsrail’in Gazze’de yürüttüğü operasyonlar, Yemen’deki Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik saldırıları, ABD’nin Venezuela’ya dönük politikaları, Ukrayna ile Rusya arasındaki savaş… Aklımıza gelebilecek daha pek çok olayın gerisinde bir dizi politik tercih bulunduğu gibi, bu tercihlerin de son derece somut ekonomik gerekçeleri olduğu ortadadır.
Özetle, ekonomiyi politika; politikayı ekonomi yönlendirir. Ama tamamını çıkarlar, tercihler ve tabii bunların gerisindeki insanlar yönlendirir.