SİNAN GENÇ/ Bugün dünyanın en önemli edebiyatçıları arasında gösterilen Victor Hugo'nun yolu, 19. yüzyılda İzmir'in matbaalarından da geçti. Sefiller ve Notre-Dame'ın Kamburu gibi ölümsüz eserlerin yazarı olan Fransız edebiyatçı, henüz hayattayken İzmir'de basılan eserleriyle Osmanlı coğrafyasındaki okurlara ulaştı. İzmirli araştırmacı Bedri Cumhur Doğu'nun hazırlayıp sunduğu Ege Zamanı programına konuk olan tarihçi Dr. Erkan Serçe, kentin pek bilinmeyen yayıncılık geçmişine ışık tuttu. Serçe'nin anlattıkları, İzmir'in yalnızca ticaret gemilerinin uğradığı bir liman değil, Avrupa'dan gelen kitapların, düşüncelerin ve edebî akımların buluştuğu önemli bir kültür merkezi olduğunu bir kez daha ortaya koydu.
Victor Hugo hayattayken İzmir'de basıldı
Ege Zamanı programında İzmir'in matbuat tarihini değerlendiren tarihçi Dr. Erkan Serçe, 19. yüzyılda kentte faaliyet gösteren Ermeni matbaalarının Avrupa edebiyatının yayılmasında önemli rol oynadığını anlattı. Keşişyan ve Dedeyan gibi matbaaların dönemin çağdaş edebiyatını İzmirli okurlarla buluşturduğunu belirten Serçe, Victor Hugo'nun eserlerinin de bu yayıncılık faaliyetleri kapsamında basıldığını aktardı. 1802 yılında Fransa'da doğan ve 1885 yılında yaşamını yitiren Hugo'nun eserlerinin henüz yaşadığı dönemde İzmir'de yayımlanması, kentin Avrupa'daki kültürel gelişmelerle ne kadar yakın ilişki içinde olduğunu gösteren çarpıcı örneklerden biri oldu.
İzmir'deki matbaanın kuruluş yılı bile dikkat çekici
İzmir'in yayıncılık geçmişine ilişkin akademik araştırmalar, Victor Hugo bağlantısının ardındaki önemli kurumlardan birinin Dedeyan Matbaası olduğunu gösteriyor. Dikran-Harutun Dedeyan tarafından 1853 yılında kurulan yayınevi, dönemin İzmir Ermeni mahallesindeki Reşidiye Caddesi'nde faaliyet gösteriyordu. Henüz 21 yaşındayken matbaayı kuran Dedeyan, ailesinin desteğiyle başladığı yayıncılık faaliyetlerini zamanla önemli bir kültürel girişime dönüştürdü. Matbaada yalnızca dinî kitaplar değil, okul kitapları, bilimsel çalışmalar, süreli yayınlar ve edebî eserler de basıldı. 1853 ile 1892 yılları arasında faaliyet gösteren yayınevi, İzmir'in kültür hayatında iz bırakan kurumlardan biri haline geldi.
Hugo'nun tiyatro eserleri de yayımlandı
Dedeyan Matbaası'nın faaliyetlerini inceleyen akademik çalışmalar, yayınevinin Avrupa edebiyatından yaptığı çevirilere de ışık tutuyor. Matbaanın ilk dönemlerinde Molière'in komedileri ile Victor Hugo ve Alexandre Dumas'nın tarihî tiyatro eserlerinin çevirileri yayımlandı. Bu yayınların yalnızca edebiyat meraklılarına seslenmediği, aynı zamanda okuma kültürünü geliştirme ve Avrupa'daki düşünsel birikimi daha geniş kitlelere ulaştırma amacı taşıdığı belirtiliyor. Özellikle tiyatro eserlerinin tercih edilmesi, edebiyatın eğitici ve toplumsal yönüne verilen önemi de gösteriyor. Böylece İzmir'deki matbaalar, Avrupa'da üretilen eserlerin farklı dillere ve okur topluluklarına ulaşmasında önemli bir köprü görevi üstlendi.
İzmir'de matbaacılık 17. yüzyılda başladı
Bedri Cumhur Doğu'nun sunduğu programda konuşan Dr. Erkan Serçe, İzmir'deki matbaacılık faaliyetlerinin köklerinin 17. yüzyıla kadar uzandığını belirtti. Kentte ilk matbaa faaliyetlerinin Yahudi cemaati tarafından başlatıldığını, ilerleyen dönemlerde Rum ve Ermeni topluluklarının da yayıncılık alanında önemli girişimlerde bulunduğunu anlattı. Farklı dillerde eserlerin basılması, İzmir'in çok kültürlü yapısının yazılı kültüre yansımasını sağladı. Kentin ticaret yolları üzerindeki konumu ve Avrupa ile kurduğu ilişkiler de kitapların, gazetelerin ve yeni düşüncelerin dolaşımını kolaylaştırdı.
Bir liman kentinden kültür merkezine
-
yüzyılda İzmir, Akdeniz ticaretinin önemli merkezlerinden biri olmasının yanı sıra farklı toplulukların bir arada yaşadığı hareketli bir kentti. Limana gelen gemiler yalnızca ticari ürünler taşımıyor; kitapların, gazetelerin ve Avrupa'daki kültürel gelişmelerin de kente ulaşmasına aracılık ediyordu. Bu ortamda gelişen matbaalar, farklı dillerde yayın yaparak İzmir'in kültürel çeşitliliğini güçlendirdi. Fransız edebiyatının önemli eserlerinin İzmir'de basılması, kentin Avrupa ile ilişkilerinin yalnızca ekonomik boyutla sınırlı kalmadığını gösterdi.
Matbaa sayısı 30'a, gazete sayısı 20'ye yaklaştı
Dr. Erkan Serçe'nin Ege Zamanı programında aktardığı bilgilere göre 1840'lı yılların sonlarına doğru Müslümanların da taş baskı olarak bilinen litografya yöntemiyle kitap basmaya başlaması, İzmir'deki yayıncılık faaliyetlerinin çeşitlenmesine katkıda bulundu. Zamanla kentteki matbaa sayısı 30'a, yayımlanan gazete sayısı ise 20'ye yaklaştı. Bu rakamlar, İzmir'de matbaacılığın yalnızca belirli topluluklarla sınırlı kalmadığını, farklı kesimlerin katılımıyla genişleyen bir kültürel faaliyet alanına dönüştüğünü ortaya koydu.
İzmir'de Türkçe yayıncılık da gelişti
İzmir'in matbuat tarihinde önemli bir başka gelişme ise Türkçe yayıncılığın yaygınlaşması oldu. Tarihçi Dr. Erkan Serçe'nin İzmir'de Türk yayıncılığının başlangıcından Harf Devrimi'ne kadar uzanan süreci ele aldığı akademik çalışması, kentteki matbaaların Türkçe kitap, gazete ve dergilerin basılmasında üstlendiği rolü de ortaya koyuyor. Özellikle Tatikyan, Keşişyan ve Mamuryan gibi matbaalar, Türkçe yayınların basımına da katkıda bulundu. Böylece İzmir'deki yayıncılık ortamı, farklı dillerde faaliyet gösteren matbaaların birbirini etkilediği ve kültürel üretimin çeşitlendiği bir yapıya kavuştu.
Kitaplar İzmir'in dünyaya açılan kapısı oldu
İzmir'in 19. yüzyıldaki yayıncılık hayatı, kentin düşünce dünyasının gelişmesinde önemli rol oynadı. Avrupa edebiyatından yapılan çeviriler, farklı ülkelerde ortaya çıkan edebî akımların ve toplumsal fikirlerin Osmanlı coğrafyasındaki okurlara ulaşmasına katkı sağladı. Matbaaların çoğalmasıyla birlikte kitap ve gazete yayıncılığı daha geniş bir alana yayıldı. Victor Hugo'nun eserlerinin İzmir'de basılmış olması da kentin bu uluslararası kültür alışverişindeki yerini gösteren dikkat çekici örneklerden biri olarak tarihe geçti.
İzmir'in unutulan mirası yeniden gündemde
İzmirli araştırmacı Bedri Cumhur Doğu'nun sunduğu Ege Zamanı programında tarihçi Dr. Erkan Serçe'nin paylaştığı bilgiler, kentin geçmişine ilişkin önemli bir kültürel mirası yeniden gündeme taşıdı. Bugün daha çok limanı, ticareti ve tarihî yapılarıyla anılan İzmir'in bir dönem Avrupa edebiyatının önemli eserlerinin basıldığı merkezlerden biri olması, kentin çok kültürlü geçmişinin dikkat çekici yönlerinden birini oluşturuyor. Victor Hugo'nun yaşadığı dönemde eserlerinin İzmir'de yayımlanmış olması ise bu tarihsel birikimin en çarpıcı örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.
İzmir'in bilinmeyen tarihi de konuşuldu
İzmirli araştırmacı Bedri Cumhur Doğu'nun sunduğu Ege Zamanı programında, tarihçi Dr. Erkan Serçe yalnızca kentin matbaacılık geçmişini değil, İzmir'in kurumsal, ekonomik ve toplumsal tarihindeki önemli dönüm noktalarını da değerlendirdi. Programda 1867-1950 yılları arasındaki belediyecilik deneyimi ve İzmir'e özgü yerel yönetim anlayışı ele alınırken, 1922 Büyük İzmir Yangını'nın kent ekonomisinde yarattığı etkiler ve Kültürpark'ın şehrin yeniden inşasındaki rolü üzerinde duruldu. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan süreçte İzmir basınının gelişimi, sansür uygulamaları ve kentin fikir hayatında önemli izler bırakan Tevfik Nevzad'ın mirası da gündeme geldi. Serçe, Karşıyaka'nın demiryolu ve deniz ulaşımıyla şekillenen kentsel kimliğini, ilçenin adının tarihsel kökenini ve geçmişteki bağımsız belediye olma girişimlerini de anlatarak İzmir'in az bilinen tarihine ışık tuttu.
