SİNAN GENÇ/ İzmir'in en önemli simgelerinden biri olan Cumhuriyet Meydanı'ndaki Atlı Atatürk Anıtı'nın geçmişine ilişkin dikkat çekici belgeler ve tarihî film görüntüleri ortaya çıktı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında gerçekleştirilen bir Cumhuriyet Bayramı kutlamasını ve anıta çelenk sunulmasını konu alan yaklaşık 1 dakika 47 saniyelik siyah-beyaz arşiv filmi, dönemin İzmir'ini hareketli görüntülerle bugüne taşıyor. İzmir sokaklarında toplanan kalabalıklar, tören alanına ilerleyen kortejler, resmî görevliler ve Atatürk Anıtı'nın önündeki anma sahneleri, kentin Cumhuriyet tarihine ilişkin önemli ayrıntılar sunuyor. İlk kez yayımlandığı belirtilen bu görüntülere, anıtın yapımında kullanılan taşların Buca'nın Kançeşme mevkiinden getirildiğini gösteren tarihî belgeler de eşlik ediyor.
İzmir'in Cumhuriyet tarihinden ilk kez yayımlanan görüntüler
Ortaya çıkan arşiv filminde, erken Cumhuriyet döneminin İzmir'inde düzenlenen törenlerin coşkusu dikkat çekiyor. Kent merkezinde bir araya gelen vatandaşlar, caddeler boyunca sıralanan kalabalıklar ve tören geçişleri, Cumhuriyet Bayramı'nın dönemin toplumsal yaşamındaki yerini gözler önüne seriyor. Görüntülerde dönemin mimarisi, tören düzeni, vatandaşların kıyafetleri ve şehir yaşamına ilişkin ayrıntılar da seçilebiliyor.
Sokakları dolduran İzmirliler, tören güzergâhındaki kalabalıklar ve Cumhuriyet Meydanı çevresindeki hareketlilik, kentin geçmişine ilişkin önemli bir görsel belge niteliği taşıyor. Filmin en dikkat çekici bölümlerinden birini ise Atlı Atatürk Anıtı önündeki tören oluşturuyor. Anıtın farklı açılardan görüntülendiği sahnelerde, çelenk sunma töreni ve çevresinde toplanan katılımcılar yer alıyor. Bu görüntüler, bugün İzmir'in en önemli tören alanlarından biri olan Cumhuriyet Meydanı'nın erken Cumhuriyet döneminde de kent yaşamının merkezinde bulunduğunu gösteriyor.
Vali Fazlı Güleç ve Behçet Uz aynı karelerde
Arşiv görüntülerine ilişkin aktarılan bilgilere göre filmde, dönemin İzmir Valisi Fazlı Güleç ile Belediye Başkanı Dr. Behçet Uz da yer alıyor. Görüntülerde ayrıca Suat Yurdkoru, İzmir Atatürk Lisesi Müdürü Hilmi Bey ve Atatürk Lisesi öğrencilerinin bulunduğu belirtiliyor. Cumhuriyet'in ilk yıllarında İzmir'in yönetiminde ve eğitim hayatında görev üstlenen isimlerin aynı törende bir araya gelmesi, görüntülerin tarihî değerini artırıyor.
Özellikle Dr. Behçet Uz'un İzmir'in kentleşme ve belediyecilik tarihinde önemli bir yere sahip olması, filmin yalnızca bir bayram kutlaması değil, dönemin yerel yönetim tarihine ilişkin de önemli bir kayıt olduğunu gösteriyor. İzmir Atatürk Lisesi öğrencilerinin törenlerde yer alması ise Cumhuriyet Bayramı kutlamalarında eğitim kurumlarının üstlendiği rolü ortaya koyuyor.
Cumhuriyet Meydanı'nın eski hâli kamerada
Yaklaşık bir asır öncesinin İzmir'ini gösteren film, yalnızca törene katılan kişiler açısından değil, kentin fiziksel görünümünü belgelemesi bakımından da dikkat çekiyor. Görüntülerde Cumhuriyet Meydanı ve çevresindeki yapılar, dönemin sahil düzenlemesi, sokakları dolduran vatandaşlar ve tören güzergâhı görülebiliyor. Bugün önemli ölçüde değişmiş olan kent dokusunun eski hâli, siyah-beyaz karelerde yeniden beliriyor.
Atlı Atatürk Anıtı'nın yakın plan görüntüleri ise eserin kaidesini, bronz kabartmalarını ve at üzerindeki Atatürk figürünü farklı açılardan inceleme imkânı sunuyor. Tarihî filmin kamuoyuyla paylaşılması, İzmir'in geçmişini araştıran tarihçiler, kent araştırmacıları ve Cumhuriyet dönemi mimarisiyle ilgilenenler açısından yeni bir görsel kaynak oluşturuyor.
Gazete kupürlerinden çıkan Buca gerçeği
Arşiv görüntülerinin yanı sıra ortaya çıkan 1931 tarihli gazete kupürleri, Atlı Atatürk Anıtı'nın yapımında kullanılan malzemelere ilişkin az bilinen bir ayrıntıyı da gün yüzüne çıkarıyor. 22 Ekim 1931 tarihli Milliyet gazetesinde yayımlanan haberde, anıtın kaidesinin üst ve alt bölümlerinde kırmızı Foça taşlarının, orta bölümünde ise Kançeşme adı verilen yeşil renkli taşların kullanılacağı belirtiliyor. Söz konusu Kançeşme, Buca'nın tarihî taş ocaklarının bulunduğu mevki olarak öne çıkıyor. Bu bilgi, İzmir'in en önemli Cumhuriyet simgelerinden birinin yapım hikâyesinde Buca'nın da yer aldığını gösteriyor. Anıtın bronz heykeli İtalya'da hazırlanırken kaidesinde kullanılacak doğal taşların İzmir'in farklı ilçelerinden seçilmesi, dönemin yerel üretim olanaklarını da ortaya koyuyor.
Akademik araştırma da Buca bağlantısını doğruluyor
Atlı Atatürk Anıtı'nın kaidesindeki Buca bağlantısı, yalnızca dönemin gazetelerinde yer alan bilgilerle sınırlı değil. İzmir tarihi üzerine araştırmaları bulunan Prof. Dr. Engin Berber'in akademik çalışmasında da anıtın kaidesinin Buca'nın Kançeşme mevkiindeki taş ocağından çıkarılan taşlarla kaplandığı ifade ediliyor. Böylece 1931 tarihli gazete haberleri ile akademik araştırma, anıtın yapımında Buca'dan getirilen taşların kullanıldığına ilişkin birbirini tamamlayan tarihî kayıtlar sunuyor. Gazete kupürleri, anıtın inşaat hazırlıkları sırasında taşların renklerine ve kullanılacakları bölümlere kadar ayrıntılı bir planlama yapıldığını da gösteriyor. Kırmızı Foça taşı ile yeşil Kançeşme taşının aynı yapıda değerlendirilmesi, anıtın mimari tasarımında İzmir'in yerel doğal kaynaklarından yararlanıldığını ortaya koyuyor.
Atatürk Anıtı'nın hikâyesi 1923'te başladı
İzmir'de Mustafa Kemal Atatürk adına bir anıt yapılması düşüncesi, 10 Ocak 1923 tarihinde gündeme geldi. Kurtuluş Savaşı'nın ardından İzmir'in kurtuluşunu ve Atatürk'ün liderliğini simgeleyecek kalıcı bir eser oluşturulması amaçlandı. Valilik ve belediyenin yürüttüğü çalışmalar sonucunda Temmuz 1929'da İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica ile çalışma kararı alındı. Canonica, 26 Mart 1930 tarihinde hazırladığı maketle İzmir'e geldi. Sanatçıya, Türk ordusunun İzmir'e ilerleyişi ve Kurtuluş Savaşı'nın son aşamaları anlatıldı. Belkahve'ye gerçekleştirilen ziyaretin ardından anıtın tasarımında değişiklikler yapıldı. Atatürk'ün at üzerindeki duruşu ve ileriye uzanan kolu, İzmir'in kurtuluşunu simgeleyen tarihî anlatımın merkezine yerleştirildi.
Kaidenin yapımında İzmirli mühendislerin emeği var
Anıtın heykel bölümü Pietro Canonica tarafından tasarlanırken kaidesinin hazırlanmasında İzmirli mimar ve mühendisler görev aldı. Kaidenin ilk projesi İzmir Belediyesi Başmühendisi Necmettin Bey tarafından hazırlandı. Canonica'nın talepleri doğrultusunda Mimar Kömürcüoğlu Asım Bey projede düzenlemeler gerçekleştirdi. İnşaat çalışmalarını ise mühendisler Lütfü ve Nihat Beyler üstlendi. Dönemin gazetelerinde, kaide için kullanılacak taşların seçimi, inşaatın başlama hazırlıkları ve heykelin İtalya'daki üretim sürecine ilişkin haberler yayımlandı. Bu belgeler, anıtın ortaya çıkışında uluslararası sanat işçiliği ile İzmir'in yerel mimarlık ve mühendislik birikiminin bir araya geldiğini gösteriyor.
240 bin liraya mal oldu
Atlı Atatürk Anıtı'nın yapımı, Cumhuriyet'in ilk yıllarında İzmir için önemli bir yatırım oldu. Kıvanç Osma'nın araştırmasında aktarılan maliyet bilgilerine göre Pietro Canonica'ya heykel ve bronz kabartmalar için 150 bin lira ödendi. Kaidenin yapımı 40 bin liraya, meydanın düzenlenmesi ise 50 bin liraya mal oldu. Böylece anıtın heykel, kaide ve meydan düzenlemesini kapsayan toplam maliyeti 240 bin liraya ulaştı. Yaklaşık 9 metre yüksekliğindeki eserin ön yüzünde Atatürk'ün tarihî emri yer alıyor: “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!” Kaidedeki bronz kabartmalarda Kurtuluş Savaşı'nın farklı sahneleri, Türk askerleri ve mücadeleye katılan kadınlar tasvir ediliyor.
1932'de açıldı, Cumhuriyet'in simgesi oldu
Atlı Atatürk Anıtı, 27 Temmuz 1932 tarihinde düzenlenen törenle açıldı. Açılışa dönemin Başbakanı İsmet İnönü de katıldı. Açıldığı günden itibaren Cumhuriyet Meydanı'nın merkezinde yer alan anıt, millî bayramların, resmî törenlerin ve anma programlarının başlıca buluşma noktalarından biri hâline geldi. Şimdi gün yüzüne çıkan tarihî film ise anıtın erken Cumhuriyet dönemindeki törenlerde nasıl bir yer tuttuğunu hareketli görüntülerle ortaya koyuyor. Anıtın önünde toplanan kalabalıklar, çelenk sunma töreni ve dönemin yöneticilerinin katılımı, Cumhuriyet Meydanı'nın İzmir'in toplumsal hafızasındaki önemini bir kez daha gösteriyor.
İzmir'in iki ayrı tarihî hazinesi bir arada
İlk kez yayımlandığı belirtilen Cumhuriyet Bayramı görüntüleri ile 1931 tarihli gazete kupürleri, İzmir'in Cumhuriyet tarihine iki farklı açıdan ışık tutuyor. Arşiv filmi, dönemin yöneticilerini, öğrencilerini, vatandaşlarını ve Cumhuriyet Meydanı'ndaki törenleri bugüne taşırken gazete belgeleri de anıtın yapımında kullanılan taşların izini Buca ve Foça'ya kadar sürüyor. Bir tarafta Cumhuriyet Bayramı'nı kutlayan binlerce İzmirli, diğer tarafta anıtın kaidesine taş veren Buca'nın tarihî Kançeşme ocakları... İzmir'in Cumhuriyet Meydanı'nda yükselen Atlı Atatürk Anıtı, artık yalnızca heykeli ve kabartmalarıyla değil, ilk kez gün yüzüne çıkan tören görüntüleri ve yapımındaki Buca imzasıyla da yeniden gündemde.
