İzmir’in köklü tarihini, denizcilik geçmişini ve zengin kültür mirasını yansıtan eşsiz yazılı belgeler ve haritalar, kentin kültür hayatında tarihi bir buluşmaya imza atıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi bünyesinde faaliyet gösteren Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM) ile 1912 yılından bu yana hizmet veren İzmir Milli Kütüphane iş birliğinde hazırlanan özel seçki, "Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri" başlığıyla ziyaretçilere sunuldu. Savaşları, göçleri ve yüzyılları aşarak günümüze ulaşan 61 nadir eser, Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi (AASSM) galerilerinde tarih meraklılarını ağırlamaya başladı.
Yüzyıllık tarihi miras gün ışığına çıkıyor
Kentin ve ülkenin belleğinde hayati bir yere sahip olan koleksiyonun önemine dikkat çeken APİKAM Müdürü Dr. Serhan Kemal Saygı, İzmir Milli Kütüphane bünyesinde 2 milyondan fazla kitap ve 4 bine yakın el yazmasının muhafaza edildiğini vurguladı. Bu devasa arşivin Türkiye'nin en büyük kültür haznelerinden biri olduğunu belirten Saygı, her iki kurumun uzman ekiplerinin ortak çalışmasıyla ilk kez bu ölçekte kapsamlı bir serginin hayata geçirildiğini kaydetti. Serginin hazırlanmasında İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Dr. Cemil Tugay, İzmir Milli Kütüphane Vakfı Başkanı Ulvi Puğ ve sergi danışmanı Prof. Dr. Mehmet Ali Akkaya’nın büyük katkıları bulunduğu ifade edildi.
Dünyada sadece iki örneği bulunan paha biçilmez eserler
Sergide yer alan 61 nadir eser arasında en çok dikkat çeken çalışmalardan biri, 15. yüzyılda Enverî mahlaslı şair tarafından kaleme alınan Düstûrnâme-i Enverî oldu. Dünyadaki iki bilinen nüshasından birinin Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde, diğerinin ise İzmir'de korunduğunu aktaran tarihçi Selin Ezel Çakar; 3 bin 750 beyitten oluşan bu manzum eserin Aydınoğulları Beyliği, Gazi Umur Bey’in Ege deniz seferleri ve Osmanlı'nın kuruluş dönemi hakkında birinci elden eşsiz bilgiler sunduğunu dile getirdi.
Koleksiyonun en eski basılı eserlerinden bir diğeri ise 1531 yılında İsviçre'nin Basel kentinde basılan Aristoteles’in Toplu Eserleri cildi. Kent Arşivi uzmanlarından Onur Eryeşil, beş asırlık bu çalışmanın editörlüğünü ünlü hümanist düşünür Rotterdamlı Erasmus’un üstlendiğini ve metinlerin Eski Yunanca, giriş bölümlerinin ise Latince olarak hazırlandığını aktardı. Eser, 16. yüzyılın entelektüel dünyasını yansıtması açısından uluslararası bir değer taşıyor.
Savaşları ve göçleri aşarak bugüne ulaşan yazılı tanıklıklar
Osmanlı bilim tarihinin simge isimlerinden Kâtip Çelebi’nin 1648 yılında yazmaya başladığı ünlü coğrafya eseri Cihannümâ da sergide incelemeye açıldı. Arşiv uzmanı Akın Onur Bazkara, eserde sadece fiziki sınırların değil, İzmir merkez, Çeşme ve Foça bölgelerinde yaşayan halkın sosyoekonomik yapısına dair gözlemlerin ve detaylı haritaların yer aldığını ifade etti.
Serginin en duygusal hikayelerinden birine ise Girit'ten İzmir'e uzanan Kur’an-ı Kerim nüshası sahip. 1922 yılında Milli Mücadele zaferinin ardından Girit’in Kandiye şehrinde çıkan kargaşada yok olmaktan Latifzade Ahmet Esat Bey tarafından kurtarılarak İzmir’e getirilen el yazması nüsha, tarihi yolculuğun izlerini sayfalarında taşıyor. Sergilenen 17. ve 18. yüzyıllara ait el yazması kutsal metinlerin serlevha ve cetvel bölümlerinin 24 ayar saf altın kullanılarak tezhiplendiği, eserlerin iklimlendirmeli özel depolarda nem seviyesi korunarak korunduğu bildirildi.
Fotoğraf albümlerinden Kurtuluş Savaşı'nın kilit haritalarına
Yazılı dokümanların yanı sıra Sébah & Joaillier imzasını taşıyan 19. yüzyıl Bursa fotoğraf albümü, Osmanlı toplumsal yaşamını, tarihi mimari restorasyon öncesi durumları ve iplik dokuma fabrikalarındaki çalışma hayatını gözler önüne seriyor. II. Abdülhamid döneminde Osmanlı'daki modernleşme hamlelerini Batı dünyasına göstermek amacıyla hazırlanan albüm, dijital kiosklar aracılığıyla da detaylıca incelenebiliyor.
Cumhuriyet dönemine ışık tutan bölümde ise Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk eserinin 1927 tarihli ilk baskısı yer alıyor. Sayfalar arasından çıkan renkli askerî haritalarda; Büyük Taarruz'un 26 Ağustos ve 30 Ağustos harekât hatları ile Fransız, İtalyan ve Yunan kuvvetlerinin konumlandığı mevkiler detaylı renk kodlarıyla gösteriliyor. Tarihin akışını değiştiren belgelerin yer aldığı "Belgesel Mirasın İzinde" sergisi, 15 Kasım tarihine kadar AASSM bünyesinde tüm ziyaretçilere açık kalacak.
