ENGELLİ bireyler için evden çıkmak, otobüse binmek, eğitim almak, çalışmak ya da sosyal hayata katılabilmesi için neden yıllarca mücadele etmesi gerekir? Bir yanda engelli bireylerin yaşamını kolaylaştırmak için çıkarılan yasalar, hazırlanan projeler ve harcanan milyonlarca lira; diğer yanda aşılamayan kaldırımlar, girilemeyen binalar ve hayatın dışında bırakılan insanlar...
Türkiye Sakatlar Derneği İzmir Şube Başkanı Metin Çınar'a göre bu çelişkinin temelinde, engelli bireylerin yaşadıkları sorunların yeterince dinlenmemesi, ihtiyaçlarının göz ardı edilmesi ve kendilerini ilgilendiren kararlarda görüşlerinin alınmaması yatıyor. Yanlışlar bilinmesine ve çözüm önerileri defalarca ilgili kurumlara iletilmesine rağmen aynı sorunlar yıllardır devam ediyor.

66 YILLIK HAK MÜCADELESİ
1960 yılında kurulan ve 1963 yılında Bakanlar Kurulu kararıyla kamu yararına çalışan dernek statüsü kazanan Türkiye Sakatlar Derneği, 66 yıldır engelli bireylerin haklarını savunuyor. Erişilebilirlikten ulaşıma, eğitimden sosyal yaşama kadar pek çok alanda yaşanan sorunları gündeme taşıyan derneğin İzmir Şube Başkanı Metin Çınar, yaklaşık 30 yıldır sürdürdüğü mücadelenin nasıl başladığını anlattı: “Ben yaklaşık 30 yıldır engelli camiasının içerisindeyim. Kendim engelli değilim. Ağabeyimden dolayı bu çalışmaların içerisine girdim. Bu süreçte çok şey öğrendim. Engelli arkadaşlarımızın yaşadığı sorunları gördüm. Ailelerin neler çektiğine şahit oldum.
Biz yalnızca yardım toplayan bir dernek değiliz. Toplumu bilinçlendirmeye çalışıyoruz. Engelli haklarını, erişilebilirlik standartlarını anlatan kitapçıklar hazırlıyoruz. İlgili kurumlara sorunları ve çözüm önerilerimizi iletiyoruz.

BURASI BİR AİLE ORTAMI
Türkiye Sakatlar Derneği İzmir Şubesinde üyelerin bir araya gelerek çeşitli etkinliklere katıldığını anlatan Çınar, derneğin sosyal yaşam açısından da önemli olduğunu belirtti:
“Derneğimiz yalnızca insanların sorunlarını anlattığı bir yer değil, aynı zamanda bir aile ortamı. Her gün açığız. Arkadaşlarımız geliyor, sohbet ediyor, birlikte kahvaltı yapıyoruz. El sanatları, ritim ve darbuka çalışmalarımız var. Engelli ve engelli olmayan bireylerin birlikte yer aldığı karma koromuz da bulunuyor. Arkadaşlarımız burada hem üretiyor hem sosyalleşiyor. Çünkü engelli bireylerin de evlerinden çıkmaya, arkadaşlarıyla buluşmaya ve yaşamın içinde olmaya ihtiyaçları var.”

300 DERNEK BİRLİK OLAMIYOR
İzmir'de yaklaşık 300 engelli derneği bulunduğunu belirten Çınar, bu kadar çok derneğe rağmen engelli bireylerin sorunlarına karşı ortak bir mücadele yürütülememesine dikkat çekti:
“Türkiye'de 2004 yılında Dernekler Kanunu değişti ve dernek kurmak kolaylaştırıldı. Ancak özellikle engelli dernekleri konusunda daha ciddi denetimlere ihtiyaç olduğunu düşünüyorum.
İzmir'de yaklaşık 300 engelli derneği var. Bazıları gerçekten hak mücadelesi veriyor ama bu alanı suistimal edenler de var. Duygu sömürüsü yaparak para toplayanlar, yöneticilerle ilişkilerini korumak için onların hatalarını görmezden gelenler oluyor. Kimse çıkıp ‘Kral çıplak’ demiyor.
Herkes ayrı bir dernek kurunca ortak hareket etme gücümüz de azalıyor. Oysa bir araya gelsek çok daha güçlü olabiliriz. Gerçekten çalışan derneklerin desteklenmesi, bu alanı suistimal edenlerin ise daha sıkı denetlenmesi gerekiyor.”
DEVLET DESTEĞİ YETERSİZ KALIYOR
Tekerlekli sandalye fiyatları karşısında devlet desteğinin yetersiz kaldığını belirten Çınar, engelli bireylerin karşılaştığı ekonomik güçlüğe dikkat çekti:
“Bugün devletin akülü sandalye için verdiği destek yaklaşık 11 bin lira. Oysa kullanılabilecek bir akülü sandalyenin fiyatı en az 40-50 bin lira. Manuel sandalyelerde de benzer bir durum var. Engelli bireylerin aradaki farkı kendi imkânlarıyla karşılaması çok zor. Üstelik yedek parçalara gümrükten geçerken vergi uygulanıyor.

YANLIŞ YARDIM ENGELLİYE ZARAR VERİYOR
“Bizim özellikle üzerinde durduğumuz konulardan biri tekerlekli sandalyelerin doğru seçilmesi. Çünkü vatandaşlarımız yardım etmek isterken bazen farkında olmadan engelli bireylere zarar verebiliyor.
Bugün piyasada 6 bin, 6 bin 500 liraya tekerlekli sandalye bulabilirsiniz. Ancak aktif olarak kullanılabilecek, kişinin vücut yapısına ve ihtiyaçlarına uygun iyi bir sandalye en az 30 bin liradan başlıyor. Bu rakam 150-200 bin liraya kadar çıkabiliyor. Bedensel engelli vatandaşlarımız günde 14-15 saatini tekerlekli sandalye üzerinde geçiriyor. Siz ona yardım etmek istiyorsunuz ve gidip 6 bin liralık bir sandalye alıyorsunuz. Oysa onun ihtiyacına uygun sandalye belki 30 bin, 50 bin veya 100 bin lira.
Bağış yapan kişi de ‘Bir kişiye 30 bin liralık sandalye alacağıma beş kişiye sandalye alırım’ diye düşünüyor. Niyeti iyi ama sonuç her zaman iyi olmuyor. Çünkü kişinin vücuduna uygun olmayan sandalye bası yaralarına neden olabiliyor. Zaman içerisinde kişinin sağlık durumunu daha da kötüleştirebiliyor. Yani yardım etmek isterken engelli bireyin hayatını daha da zorlaştırmış oluyorsunuz. Bu nedenle önemli olan kaç kişiye sandalye verildiği değil, ihtiyacı olan kişiye doğru sandalyenin verilmesidir.”

365 GÜN ÇÖZÜM BEKLİYORLAR
Engelli bireylerin yıllardır çözüm bekleyen sorunlarının yalnızca özel günlerde gündeme getirilmesine tepki gösteren Çınar, yöneticilerin fotoğraf çektirmek ve açıklama yapmak yerine kalıcı çözümler üretmesi gerektiğini vurguladı: “Zaman zaman belediye başkanları, milletvekilleri ve diğer yöneticiler engelli arkadaşlarımızla bir araya geliyor. Ancak bu buluşmaların çoğu zaman bir reklam ve gösteriye dönüştüğünü görüyoruz. Fotoğraf çekiliyor, açıklama yapılıyor ama hizmet noktasında yeterli adım atılmıyor. Oysa engelli bireylerin hayatını kolaylaştırmak için yapılması gereken pek çok şey çok basit. Bizim hayatımızı zorlaştıran, aslında kolaylıkla çözülebilecek sorunların çözülmemesi. Eskiden siyasetçinin amacı halka hizmet etmekti. Bugün ise halktan uzaklaşan bir siyaset anlayışı görüyoruz. Yöneticiler engelli bireylerin neler yaşadığını yeterince bilmiyor. Bilseler bu kadar basit sorunlar yıllardır çözülmeden kalmaz.
Bizim sorunlarımız yalnızca 3 Aralık Dünya Engelliler Günü'nde veya 10-16 Mayıs Engelliler Haftası'nda ortaya çıkmıyor. Bizim sorunlarımız yılın 365 günü devam ediyor.”

21 YILDIR BEKLEYEN YASA
2005 yılında çıkarılan 5378 sayılı kanunla yolların, kaldırımların, binaların ve kamuya açık alanların engelli bireylerin kullanımına uygun hâle getirilmesinin zorunlu tutulduğunu hatırlatan Çınar, aradan geçen 21 yıla rağmen bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesine ve uygulamanın sürekli ertelenmesine tepki gösterdi: “2005 yılında engelli bireylerin verdiği mücadelenin sonucunda 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun çıkarıldı. Biz bu kanunu kendi anayasamız olarak görüyoruz. Kamu kurumlarına, yerel yönetimlere ve özel sektöre yollarını, kaldırımlarını, binalarını ve iş yerlerini engelli bireylerin kullanımına uygun hâle getirmeleri için yedi yıl süre tanındı.
2012 yılına geldiğimizde hiçbir hazırlık yapılmadığını gördük. Biz de engelli dernekleri ve kent konseyleriyle birlikte Konak Meydanı'nda sembolik hapishane demir parmaklıkları kurarak ‘Bu kanunu ertelemeyin’ diye eylem yaptık. Ancak süreler tekrar tekrar ertelendi ve 2026 yılına kadar geldik. Aradan 21 yıl geçti, hâlâ aynı sorunları konuşuyoruz. Oysa kanun uygulansaydı bugün kaldırımların, yolların, binaların ve iş yerlerinin önemli bir bölümü engelli bireylerin kullanımına uygun hâle gelmiş olacaktı.”
ENGELLİYİ UNUTAN YATIRIMLAR
Çınar, engelli bireylerin ihtiyaçları düşünülmeden yapılan kaldırım ve rampaların hem hayatlarını zorlaştırdığını hem de kamu kaynaklarının boşa harcanmasına neden olduğunu söyledi: “Biz yerel yönetimler için kitapçıklar hazırlıyoruz. Rampaların, kaldırımların ve yaya geçitlerinin nasıl yapılması gerektiğini görsellerle anlatıyoruz. Ama aynı yanlışlar devam ediyor. Belediyeler bütçelerinin yetersizliğinden söz ediyor ancak kaynaklar doğru kullanılmıyor. Araçlar kaldırıma park etmesin diye 35 santimetrelik bordür taşları kullanılıyor. Oysa biz TSE standartlarına göre 17 santimetre olması gerektiğini söylüyoruz. Peki tekerlekli sandalye kullanan insan bu yüksekliği nasıl aşacak? Sürücüyü denetlemek yerine onun yaptığı yanlışın cezasını engelliye kesiyorsunuz. Üstelik daha yüksek taş kullanarak belediye bütçesine de gereksiz yük getiriyorsunuz. Doğru düzenlemeyle hem engelleri hem de maliyeti azaltmak mümkün.” İnönü Caddesi'nde kaldırımlar yenilenirken hataları baştan söyledik. Ancak belediyeden bir mühendisle incelemeye çıktığımızda tekerlekli sandalyenin geçemeyeceği dar alanlar ve çok dik rampalar gördük. Müteahhide ‘Buradan tekerlekli sandalyeyle iner misiniz?’ diye sorduk. ‘Deli misiniz kardeşim? Ben denizde soluğu alırım’ dedi. ‘Peki neden yaptınız?’ deyince de ‘Bize engelli geçecek denmedi. Pazar arabası için rampa istendi, ben de yaptım’ cevabını verdi.”

ÇÖP BİDONLARI KADAR DEĞERİMİZ YOK MU?
Kamu kurumlarına defalarca iletilen sorunlardan biri de yağmur kanalları. Çınar, tekerlekli sandalye kullanıcılarının geçişini engelleyen ızgaralar için çözüm üretilmezken, çöp bidonları için yapılan düzenlemenin dernek üyelerinde yarattığı tepkiyi anlattı:
Bakın, çöp bidonunun rahat geçmesi için çözüm üretmişsiniz. Ama tekerlekli sandalye kullanan insanın geçebilmesi için aynı düzenlemeyi yapmamışsınız. İzmir'de yağmur kanallarıyla ilgili çok ciddi sorunlarımız var. Bunu defalarca yazdık. İlgili kurumlara fotoğraflar gönderdik. Çözüm önerileri sunduk. Tekerlekli sandalye kullanan arkadaşlarımız yaya geçidinden geçmeye çalışıyor. Ön tekerlekler yağmur kanallarının arasına sıkışıyor. Sandalyenin rulmanı dağılıyor, tekerleği kırılıyor. Bir arkadaşımızın sandalyesi zarar gördüğünde onu yeniden yaptırmak kolay mı? Bu araçların parçaları çok pahalı. Kültürpark çevresinde çöp bidonlarının bulunduğu bir yer var. Orada yağmur kanallarının üzerine kromdan çok güzel kapaklar yapmışlar. Neden? Çöp bidonları rahatlıkla çekilsin, kamyona yüklenebilsin diye. Bizim arkadaşlarımızdan biri bunu gördü. Dedi ki: ‘Başkanım, bizim çöp bidonları kadar değerimiz yok mu?’ Bizim itirazımız buna.”
ENGELLİLER İÇİN AYRI BAKANLIK TALEBİ
Engelli bireylerin sorunlarının mevcut görev dağılımı içinde çözülemediğini savunan Çınar, kendilerini doğrudan temsil edecek bağımsız bir yapılanmaya ihtiyaç olduğunu belirterek şunları söyledi:
“Gölge kabinede engellilik konusu kadın politikalarından sorumlu birime, belediye meclislerinde ise Sağlık İşleri Komisyonuna bağlı. Ancak engelli bireylerin yıllardır çözüm bekleyen sorunlarına baktığımızda bu uygulamaların yeterli olmadığını görüyoruz. Çünkü engellilik yalnızca sağlık meselesi değil. Eğitimden ulaşıma, istihdamdan sosyal yaşama kadar her alanda sorunlarımız var. Bu nedenle engelli bireyler kendi sorunlarıyla ilgili kararlarda söz sahibi olmalı. Belediyelerde bağımsız engelli komisyonları, merkezi yönetimde ise ayrı bir engelli bakanlığı kurulmalı.
Engelli nüfusunun yüzde 12,9 olduğu söyleniyor. Bence bu oran yüzde 15 civarında. Ailelerini de hesaba kattığınızda toplumun çok büyük bir bölümünden söz ediyoruz. Bu kadar insanı ilgilendiren sorunlar başka birimlerin yan görevi olarak görülmemeli.”
ENGELLİ BİRİMİNE ULAŞMAK DA ENGEL
Konak Belediyesinin engelli bireylere hizmet veren biriminin konumunu eleştiren Çınar, “Engelli bireylere hizmet verecek birim, onların rahatça ulaşabileceği bir yerde olmalı. Ama öyle bir yer seçilmiş ki engelli birey oraya nasıl gidecek? Biz bunu eleştirdiğimizde ‘Dijital ortamdan ulaşabilirler’ yanıtını aldık. Peki, herkesin cep telefonu var mı? Herkes dijital araçları kullanabiliyor mu? Engelli bireylerin eğitim düzeyini de düşünmek gerekiyor. Bu insanlar sorunlarını yüz yüze anlatmak için nereye gidecek? Belediyenin ana binasında, halkla ilişkiler bölümünde bir yer ayrılabilir. Engelli birey gelir, derdini anlatır. Ama siz hizmet vereceğiniz insanları ulaşamayacakları bir yere yönlendiriyorsunuz. Ben buna izole edilmiş bir müdürlük diyorum” dedi.

VERİ YOKSA HİZMET DE YOK
Çınar, belediyelerin ilçelerinde yaşayan engelli bireylerin sayısını ve ihtiyaçlarını bilmediği için hizmetlerin yetersiz kaldığını söyledi:
“Belediyeler kendi ilçelerinde kaç engelli bireyin yaşadığını bilmiyor. Hangi mahallede kaç engelli var, kaçı tekerlekli sandalye kullanıyor, kaçı evinden çıkamıyor? Bunları bilmeden kime, nasıl hizmet vereceksiniz? Kişisel verilerin korunması nedeniyle kurumlar arasında bilgi paylaşımında sıkıntılar yaşanıyor. Elbette insanların özel bilgileri korunmalı. Ancak belediyeler, kaymakamlıklar ve ilgili kurumlar yasal çerçevede ortak bir çalışma yaparak ihtiyaçları belirlemeli. Yoksa doğru hizmet vermek mümkün değil.”

LİFTLİ ARAÇ YETERSİZLİĞİ
Liftli araç sayısının azlığı ve mevcut araçların sık sık arızalanmasının engelli bireylerin ulaşımını zorlaştırdığını belirten Çınar, yaşadıkları sorunları şöyle anlattı:
“İzmir'de sekiz liftli araç var. Bunların da üçü, dördü çoğu zaman arızalı oluyor. Üstelik bu araçları kullanan şoförler sürekli değişiyor. Lift sistemini tanımayan şoför, bazen basit bir arızayı bile çözemiyor ve araç hizmet dışı kalıyor. Bu nedenle eğitimli, işini bilen ve engelli bireylerin ihtiyaçlarını anlayan şoförlerin görev yapması gerekiyor.
Ödemiş'e bir gezi düzenledik. 25 arkadaşımızı götürmek istiyorduk ama araç yetersizliği nedeniyle yalnızca 15'ini götürebildik. Onları da sıkışık ve yeterli güvenlik önlemleri olmadan taşımak zorunda kaldık. Engelli bireylerin de gezmeye, sosyalleşmeye hakkı var. Ama ulaşım imkânı olmayınca bu haklarını da kullanamıyorlar.”
EĞİTİM HAKKI ELLERİNDEN ALINDI
Geçmişten bugüne okulların erişilebilir olmaması nedeniyle birçok engelli bireyin eğitim hakkından mahrum kaldığını belirten Çınar, şunları söyledi: “Bedensel engelli arkadaşlarımızın yaşadığı en büyük sorunlardan biri eğitim ve istihdam. Geçmişte okullarımız engelli bireyler için uygun değildi. Bugün de birçok yerde aynı sorunlar devam ediyor. Merdivenler, uygun olmayan girişler yüzünden pek çok arkadaşımız eğitim alamadı. Eğitim alamayınca iş bulma imkânları da azaldı. Tekerlekli sandalye kullanan bir arkadaşımız masa başında çalışabilecek durumda olsa bile iş yerine giremediği için çalışamıyor. 5378 sayılı kanunun gereklilikleri yerine getirilmediğinde insanların çalışma hakkı da engellenmiş oluyor. Bazı işverenler engelli çalıştırmak yerine ceza ödemeyi tercih ediyor. Bazıları da engelli kadrosunda kronik rahatsızlığı bulunan kişileri işe alıyor. Böylece özellikle ağır bedensel engeli olan arkadaşlarımız iş bulamıyor. Oysa bu insanlar çalışmak, üretmek ve kendi geçimlerini sağlamak istiyor.”
YARDIMLAR GEÇİNMEYE YETMİYOR
Çalışma hayatına katılamayan engelli bireylerin aldıkları sosyal yardımlarla geçinmekte zorlandığını belirten Çınar, sağlık giderlerinin de büyük bir yük oluşturduğunu söyledi:
“Devletin verdiği yardımlar yaklaşık 7 bin ile 9 bin lira arasında değişiyor. Bu parayla geçinmek çok zor. Örneğin sonda kullanmak zorunda olan bir arkadaşımızın iki ayda bir yaklaşık 4 bin liralık gideri olabiliyor. Aldığı yardımın önemli bir bölümü sağlık ihtiyaçlarına gidiyor. Bu insanların yalnızca hayatta kalması değil, toplumun içinde yaşayabilmesi gerekiyor. Arkadaşlarıyla gezmeye, denize gitmeye, bir etkinliğe katılmaya hakları var. Ama ekonomik sıkıntılar yüzünden en temel ihtiyaçlarını bile karşılamakta zorlanıyorlar.”
ENGELLİLİK EĞİTİMİ OKULDA BAŞLAMALI
Engelli bireylerin günlük yaşamda karşılaştıkları sorunların önlenmesi için okullarda ve sürücü kurslarında eğitim verilmesini isteyen Çınar, şöyle konuştu:
“Engellilik eğitimi ilkokuldan başlamalı. Çocuklara engelli bireylerin yaşadığı sorunlar ve nelere dikkat etmeleri gerektiği anlatılmalı. Biz İl Millî Eğitim Müdürlüğüne de gittik. Haftada ya da ayda bir saat bu konuda eğitim verilmesini önerdik. Aynı eğitim sürücü kurslarında da olmalı. Örneğin engelli park yerlerinin neden geniş olduğunu herkes bilmeli. Tekerlekli sandalye kullanan biri aracından inebilmek için kapısını tamamen açmak zorunda. Yanına çok yakın park ederseniz o insan aracından inemez. Bunlar eğitimle öğrenilebilecek şeyler.”
MEYDANLAR HERKESİN OLMALI
Konak ve Cumhuriyet meydanlarındaki düzenlemelerin engelli bireylerin hareketini zorlaştırdığını belirten Çınar, tarihî dokunun korunarak da erişilebilir alanlar oluşturulabileceğini söyledi:
“Konak Meydanı'nda bütünlüklü bir planlama göremiyorum. Bir yerde toprak yol, başka yerde Arnavut kaldırımı var. Bir yere ağaç dikilmiş. Başka bir yere farklı bitkiler koyulmuş. En acısı da engelli bireyler düşünülmemiş. Tekerlekli sandalye kullanan arkadaşlarımız geçerken zorlanıyor. Oysa Barselona'da tarihî taşları koruyup aralarındaki boşlukları doldurmuşlar. Hem tarihî görüntü bozulmamış hem de insanlar rahatça hareket edebiliyor. Bizde neden yapılmasın?”
KOLAY OLANI ZORLAŞTIRMAYIN
Engelli bireylerin ayrıcalık değil, herkesle eşit koşullarda yaşamak istediğini vurgulayan Çınar, yıllardır çözülmeyen sorunlara dikkat çekerek sözlerini şöyle tamamladı: “Bizim bütün mücadelemiz engelli bireylerin hayatını kolaylaştırmak için. Ama sanki kolay olanı nasıl zorlaştırırız diye uğraşıyoruz. Bir rampayı doğru yapacaksınız, bir yağmur kanalını kapatacaksınız, otobüsü durağa düzgün yanaştıracaksınız, kaldırımın önüne araç park edilmesini engelleyeceksiniz. Bunlar çok basit şeyler ama yapılmadığında insanların hayatını zorlaştırıyor. Biz ayrıcalık istemiyoruz. Herkes gibi eğitim almak, çalışmak, spor yapmak, denize gitmek, arkadaşlarımızla bir araya gelmek ve kendi başımıza dışarı çıkmak istiyoruz. Bunun için mücadele etmeye devam edeceğiz.”





