Türkiye ekonomisinin gelecek üç yıllık hedef ve politikalarını belirleyen 2027-2029 dönemi Orta Vadeli Programı (OVP) açıklandı. Programda enflasyon, büyüme ve ekonomik istikrara ilişkin hedeflerin yanı sıra sosyal güvenlik, emeklilik, sağlık ve çalışma hayatını ilgilendiren düzenlemeler de yer aldı. OVP’nin emeklilik sistemine ilişkin bölümlerini değerlendiren SGK Başuzmanı İsa Karakaş, milyonlarca çalışanı ilgilendiren olası değişikliklere dikkat çekti. Karakaş, programdaki emeklilik maddelerini ayrıntılı şekilde incelediğini belirterek, çalışanların en çok merak ettiği soruları şöyle sıraladı: “Çalıştıkça maaşı eriyen sistem bitti mi? Yeni OVP, ‘çok çalışanı cezalandırma’ sorununa el atıyor mu? Çok çalıştıkça maaş artacak mı?”
Uzun süre çalışmayı teşvik eden sistem gündemde
Sosyal güvenlik reformunun 2006 yılından bu yana yürürlükte olduğunu hatırlatan Karakaş, aradan yaklaşık 20 yıl geçmesine rağmen sistemin kapsamlı şekilde değerlendirilmediğini savundu. Karakaş, “Aradan yaklaşık yirmi yıl geçti. Hâlen sisteme neşter atılıp muhasebesi yapılamadı” ifadelerini kullandı. “Emeklilikte çalışmayı teşvik edici ödüllendirici sistem” oluşturulmasının sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşıdığını belirten Karakaş, mevcut yapının daha uzun süre çalışanları yeterince ödüllendirmediğini ifade etti. Karakaş, mevcut durumu şu sözlerle değerlendirdi: “Buna rağmen sistemde çarpıklık hâlen devam ediyor. Fazla çalışan ödüllendirilmiyor. Aksine, kimi hâllerde cezalandırılıyor. Kısmi emekli ile normal emekli aynı tabana çekildi. Alın teri farkı silindi. Hakkaniyet zedelendi.”
OVP’de kritik emeklilik hedefi
Karakaş, uzun süredir çeşitli plan ve programlarda bulunan sosyal güvenlik hedefinin yeni OVP’de de korunduğuna dikkat çekti. Programda, “Kişilerin daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir” hedefi yer aldı. Karakaş’a göre söz konusu hedefin OVP takvimi doğrultusunda önümüzdeki yıl içerisinde hayata geçirilmesi gerekiyor.
Çalıştıkça emekli maaşı neden düşebiliyor?
Karakaş, mevcut sistemde özellikle asgari ücret ve diğer düşük ücret seviyelerinden SGK’ya bildirilen bazı çalışanların, çalışma süreleri uzadıkça emekli aylıklarının yükselmek yerine düşebildiğine dikkat çekti. Bu nedenle emeklilik için yaş şartı dışında gerekli koşulları tamamlayan bazı sigortalıların sosyal güvenlik sisteminden çıktığını veya kayıt dışı çalışmayı tercih ettiğini belirtti. Karakaş, SSK emekli aylığının genel olarak şu formülle hesaplandığını aktardı:
Ortalama aylık kazanç x aylık bağlama oranı (ABO)
Bu hesaplamada özellikle aylık bağlama oranının büyük önem taşıdığını vurgulayan Karakaş, birinci sosyal güvenlik reformunun ardından düşürülen oranların ikinci sosyal güvenlik reformunda daha da aşağı çekildiğini ifade etti. Karakaş, “Özellikle 2008 yılından itibaren çalışmalar belirli hâllerde özellikle asgari ücret ve bu ücrete yakın komşu ücret üzerinden SGK’ya bildirilenlerin maaşlarında pek olumlu yansımamaktadır” dedi.
EYT örneğine dikkat çekti
Mevcut sistemin nasıl işlediğinin farkında olan çalışanların emeklilik hakkını elde ettikten sonra sistemden çıkabildiğini belirten Karakaş, EYT düzenlemesinin ardından milyonlarca çalışanın sistemden ayrılmasını buna örnek gösterdi. Karakaş, bu durumun hem SGK hem de çalışan açısından olumsuz sonuçlar doğurduğunu belirterek şu değerlendirmeyi yaptı: “Belirtilen durum hem SGK’nın hem de çalışanın zararına sebep olmaktadır. Zira bu durumda SGK her ay alacağı primden mahrum olduğu gibi emeklilik maaşı ödemesi de yapmak zorunda kalmaktadır.” Karakaş’a göre sistem tersine çevrilerek daha uzun süre çalışmanın emekli aylığını yükseltmesi sağlanırsa, emeklilik hakkını kazanan çalışanların da istihdamda ve sosyal güvenlik sisteminde daha uzun süre kalması mümkün olabilir.
“Milyonlarca çalışanın en büyük beklentisi”
Özellikle SSK (4/1-a) ve Bağ-Kur (4/1-b) kapsamındaki sigortalılara dikkat çeken Karakaş, çalışma süresi arttıkça emekli aylığının da yükselmesini sağlayacak bir düzenlemenin önemli bir beklenti haline geldiğini söyledi. Karakaş, “Özellikle SSK (4/1-a) ve Bağ-Kur (4/1-b) sigortalılarının çalıştıkça yüksek emekli maaşı alması yönünde yasal bir düzenleme yapılması milyonlarca çalışanın en büyük beklentisi hâline gelmiştir” ifadelerini kullandı.
Emekli aylığı hesabında üç farklı dönem
Mevcut emeklilik hesaplamalarında kişinin ilk kez sigortalı olarak çalışmaya başladığı tarihin ve yasal değişikliklerin gerçekleştirildiği dönemlerdeki sigortalılık süresinin büyük önem taşıdığını belirten Karakaş, hesaplamalarda üç farklı dönemin dikkate alındığını aktardı.
Bu üç dönem arasında hem aylık bağlama oranları hem de gayrisafi yurt içi hasıla gelişme hızının hesaba katılması bakımından önemli farklılıkların bulunduğunu kaydetti.
Bu nedenle kişinin çalışma süresinin hangi dönemlere denk geldiği, emekli aylığının hesaplanmasında belirleyici unsurlar arasında bulunuyor.
Kısmi ve normal emekliliğe ayrı taban maaş
Karakaş’ın dikkat çektiği olası düzenlemelerden biri de emeklilik taban aylıklarıyla ilgili oldu.
Hükümetin plan ve programlarında yer alan sosyal güvenlik hedefleri kapsamında, çalışanların emeklilik sisteminden erken çıkmasının önlenmesi ve sistemden ortalama çıkış yaşının yükseltilmesi amaçlanıyor. Bunun için sigortalıların daha uzun süre çalışmasını teşvik edecek şekilde emeklilik parametrelerinin yeniden değerlendirilmesi öngörülüyor.
Karakaş, bu kapsamda önümüzdeki dönemde kısmi emeklilik ile normal emeklilik için iki ayrı taban emekli aylığı uygulamasına geçilebileceğini ifade etti.
25 yıldan sonra çalışanlara ek artış gündemde
Karakaş’ın değerlendirmesinde öne çıkan bir diğer formül ise 25 yıldan daha uzun süre çalışanların aylık bağlama oranlarının yükseltilmesi oldu.
Karakaş, “Önümüzdeki dönemlerde kısmi (yaş haddinden) emeklilik ile normal emeklilik için iki ayrı emeklilik taban maaşı uygulamasına gidilebilir. Ayrıca 25 yıldan sonraki çalışmalarda her bir yıl için ABO’da ilave artışlar öngören yeni bir sistem hayata geçirilebilecektir” dedi.
Böyle bir sistemin hayata geçirilmesi durumunda, sigortalının çalışma süresi uzadıkça emeklilik hesabında kullanılan aylık bağlama oranına ilave artış yapılması mümkün olabilecek.
Ancak Karakaş’ın sözünü ettiği bu modeller henüz yürürlüğe girmiş düzenlemeler değil; OVP’deki hedeflerden hareketle gündeme gelebilecek yasal değişikliklere ilişkin değerlendirmeler niteliği taşıyor.
Daha fazla çalışana daha yüksek emekli maaşı
Karakaş, öngörülen tedbirlerin hayata geçirilmesinin sosyal güvenlik sistemindeki aktif-pasif dengesine de olumlu katkı sağlayabileceğini belirtti.
Yeni bir düzenleme yapılması halinde çalışanların “Çalıştıkça emeklilik maaşım azalacak mı?” endişesinin ortadan kalkabileceğini ifade eden Karakaş, daha uzun süre çalışan sigortalıların daha yüksek emekli aylığıyla ödüllendirilmesinin mümkün olacağını vurguladı.
Karakaş’a göre çalışanların daha yüksek emekli maaşı elde etmek amacıyla sistemde daha uzun süre kalması, kayıt dışı istihdamla mücadele ve OVP kapsamında öngörülen diğer tedbirlerle birlikte SGK’nın mali yapısına da katkı sağlayabilir.
SGK’nın prim gelirlerinin yükselmesi halinde kurumun vatandaşlara sunduğu hizmetlerin kalitesinin de artırılabileceğini belirten Karakaş, daha uzun süre istihdamda kalmayı teşvik edecek bir emeklilik sisteminin hem çalışanlar hem de sosyal güvenlik sistemi açısından önemli sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekti.
