İrlandalı yazar Anne Enright, Booker ödüllü romanı "Buluşma"da, 11 çocuklu bir ailenin dramatik öyküsünü üç kuşak öncesinden başlayarak kuruyor. Sayfaları arasında keder yüklü olsa da yazar ustalığını ortaya koyuyor ve "Buluşma"da okurunu, güçlü dili, esprili anlatımıyla kitabının son sayfasına ulaştırmayı kolaylıkla başarıyor.

Günümüz İrlanda edebiyatının en önemli isimlerinden Anne Enright'ın 2007 Booker ödüllü romanı "Buluşma", 13 yıl sonra yeni çevirisiyle ve edisyonuyla yayımlandı. Edebiyatseverler yazarı, bu yılın başlarında "Çitkuşu" adlı romanının yanı sıra daha eski yıllarda bir başka kurmacası "Yeşil Yol"dan da tanıyor. Bu roman da hakeza.

1. Manset Anne1 Internet Icin (1)

"Buluşma" 2013 yılında Deniz Taşdemir çevirisiyle "Toplantı" adıyla bir başka yayınevi tarafından basılmıştı. Bu arada kitabın yeni edisyonunu incelerken özgün adı "The Gathering" dikkatimi çekti. Tam o sırada da kitabın adı için "Buluşma" değil de "Toplanma" dense daha mı uygun olur diye de düşünmedim değil. Çünkü roman her biri bir yerde yaşayan on bir kardeşin bir intihar olayından sonra bir araya gelmesi ve toplanmasıyla ilgili. Ama başka başarılı çevirilerinden de ("Kirke", "İrena Rey'in Yok Oluşu") tanıdığım Seda Çıngay Mellor'a güvenmek en iyisi. Benim bir kez düşündüğümü o defalarca ölçüp biçmiştir doğal olarak.

GEÇMİŞİN KÜLLERİ ARASINDAN...

"Buluşma"nın sayfalarını çevirmeye başladığımızda birçok İrlandalı yazarın okuruna yaşattığı üzere buram buram bir kasvet çarpıyor yüzümüze. Öncelikle genç bir adamın intiharıyla dertleniyor, yazar öyküsünü kurdukça, Veronica'nın zihnine eşlik ediyor, geçmişin külleri arasından eşelenip çıkardığı hüznün farklı yüzlerine maruz kalıyoruz. Öte yandan romanın yirmi ikinci bölümüne kadar belli belirsiz hissettiğimiz bir cinsel istismar meselesini - son çeyrek yüzyılın İrlanda romanlarını şöyle bir hatırlarsak ne kadar tanıdık bir tema değil mi?- yine Veronica'nın ifşasıyla öğreniyoruz. Bu romanın sihri de bu işte!. Tüm o hüzün ve keder yükü bizi boğmadığı gibi, yazarın ince mizah duygusu, rahat anlatımı ve olay örgüleri arasındaki rahat geçişleri sakinleştiriyor ve kendi ritmine uyduruyor.

Zaten Anne Enright, Booker ödülünü aldıktan sonra The Guardian'a verdiği röportajda bunu kesin bir dille reddetmiş ve "mizah" ve "umut"un kitabında daha belirleyici olduğunu savunmuştu. Kimi eleştirmenlerin "Kitabında hiç eğlenceli bir şey yok" minvalindeki eleştirileri ise şöyle cevaplamıştı:

"Sanırım onlar başka bir roman okumuşlar; oysa ben kitabı oldukça komik buldum..."

Doğrudan romanla ilgili olmamasına rağmen, yazarı daha iyi tanımak adına, Enright'ın bir sözünü daha alıntılamak istiyorum. Yazar, o röportajda kitaplarının ve kendi hayatının da ötesine geçecek güçlü olduğu kadar düşündürücü bir hayat tavsiyesi vermişti:

"Herkese hayatının ilkbaharında bir çöküş yaşamasını tavsiye ederim. Eğer hayatınız erkenden darmadağın olursa, onu yeniden bir araya getirebilirsiniz. Asıl başı dertte olanlar, sürekli krizin eşiğinde dolaşıp bir türlü dibe vurmayanlardır."

AİLELERİN KARMAŞIK DOĞASI

"Buluşma", ama isteyerek ama raslantılar ya da hayatın getirdiği zorunluluklarla başkalarıyla kurduğumuz ilişkiler üzerine bir roman. Romanın anlatıcısı olan ana kahramanı Veronica ise bu yazgıya için için isyan eden, o kalıptan kurtulmak isteyen iki çocuk annesi bir kadın. Bir yandan da eşi Tom ile yaşadığı sorunları aşmak, kendisine yeni bir yol vermek istiyor. Ama bu da kolay iş değil, çünkü hepimizin er geç kabullendiği bir gerçek var. Aile, seçme şansımızın olmadığı, gücünü gönüllülüğümüzden alan ve böylece varlığını koruyan bir sürgün diyarıdır. Öyle canın istedi diye o kıyafeti silkinip atamazsın üzerinden.

Belki de "Buluşma"nın temel yazılış amaçlarından biri de bu; yani aile ilişkilerinin karmaşık ve dağınık doğasını; anneler ile kızları arasındaki kompleks bağları ve kardeşler arasındaki yakınlığın dinamiklerini anlatmak.

Romanın konusundan da kısaca söz edelim...

On bir kardeş ve yaşlı bir anneden oluşan aile, içlerinden birinin intiharından sonra ata evinde toplanmaya başlar. Romanın başlıca karakterlerinden Liam, Birmingham'da ceplerini taşla doldurmuş ve son yürüyüşünü kuzeyin soğuk denizinin karanlık bağrına yapmıştır. Bu intihar bütün kardeşleri üzmüştür elbet ama birlikte büyüdüğü Veronica'nın üzerindeki etkisi çok daha derindir. İntihar olayıyla birlikte bütün bir geçmişin tetiklenmesine şahit oluruz Veronica'da. Üç kuşağın yaşanmışlıklarını hatırlamak yeni acıları, acılar da yeni hesaplaşmaları tetikler.

Kasvetli yollarda yürütse de Anne Enright bize sevmenin, yakın olmanın, bir ailenin parçası olmanın bedellerini "neredeyse" bir çırpıda aktarır.

Romanın yarattığı kasvet duygusunu bastıracak bir diğer özelliği ise her zaman yeniden başlamanın mümkün olduğu inancının altını belirgin bir biçimde çizmesidir.

Sevimsiz ve soğuk bir konuyu, aile içi istismar meselesine değiniyor olması, bir bakıma yazarın ülkesinin belirli bir dönemine tuttuğu aynaya götürüyor bizi. Cürümlerin aile içlerinde, yüzeysel bir dindarlığın gölgesi altında işleniyor olmasına ve yine inançların toplumsal sorunlara bir çözüm getirememesine.
Anne Enright sözünü ettiğim söyleşide bu konuya dair isyanını şöyle dillendiriyor:

“İşte bir ailenin ve hatta lanet olası koca bir ülkenin utanç içinde boğulmasının anatomisi ve işleyiş mekanizması!”

YAZARLIĞI KANADA'DA ÖĞRENDİ

Bazı yazarların okunup, tanınması ve benimsenmesinin bir zamanı olduğuna inananlardanım. Garip bir biçimde Anne Enright'ın zamanla "çok satan" değilse bile "hep satan" yazarlar içinde yer alacağına inanıyorum.

Bu kehanetin yazgısını geleceğe bırakıp biraz da onu tanıyalım.

1962'de İrlanda'da dünyaya gelen yazar, Dublin’in Oscar Wilde, Samuel Beckett, Bram Stoker, Jonathan Swift ve George Berkeley gibi dünya çapında ünlü edebiyatçı ve bilim insanlarını yetiştiren gelenekçi eğitim kurumu Trinity College’da eğitim gördü. Sonra Kanada'nın Vancouver Adası’ndaki Pearson College of the Pacific’e gitti ve o şehrin önemli eğitim kurumlarından University of East Anglia’da yaratıcı yazarlık eğitimi aldı. Kariyeri boyunca kurgu dışı metinler, öykü derlemeleri ve pek çok roman yayımladı. 2015 yılında, İrlanda edebiyatı alanında verilen ilk "Laureate for Irish Fiction" (İrlanda Edebiyatı Ödülü sahibi/temsilcisi) unvanına layık görüldü. Enright, 2007 Booker'ın yanı sıra Carnegie Madalyası -kurmaca dalında- ve İrlanda Kurgu Ödülü’nün de sahibidir.

Buluşma / Anne Enright / Deli Dolu Kitap

2.

Darwin yerli yerinde duruyor

Halkımızın bir kısmı, daha doğrusu o bir kısmın içinde halkı yönlendirip yönetenler Darwin'in adı okullardan silinirse, adı anılmazsa unutulup gidileceğini sanıyorlar. Oysa artık Google'ın arama çubuğunda bütün dünya gibi Darwin de var teorileri de.

Ancak Darwin'in ne dediği, dediklerinin ne kadarının kanıtlanmış bilimsel gerçek olup olmadığı değil dertleri. Aslında bugünün siyasetine, eğitimine yol veren bu kesim kendilerince doğru yolda. Çünkü Darwin ve benzeri bilim insanlarının hayatının tamamını "düşünmeye", "akıl etmeye" adamış olmaları, ikincisi de sizden de bunu istiyor olmalarından korkuyorlar. Hayatını aklıyla yöneten insanların çoğalmasından ödleri kopuyor. Çünkü bu gerçekleşirse inandıkları dünyanın yüzde 99'u boşluğa savrulacak ve bir bilim kurgu filmindeki hologramın gözden yitip gitmesi gibi yüzlerce asrın hurafeleri atomlarına ayrılacak.

TARİHE GEÇEN GEZİ

İngiliz doğa bilimci, jeolog ve biyolog Charles Darwin, 1831 yılının Aralık ayında, henüz 22 yaşındayken -yani zamanın gençlerinin ellerindeki plastik kahve bardaklarıyla zincir kahve önünde yığılıp vakit öldürdükleri yaşta- çıktığı keşif yolculuğunun günlüklerinden oluşuyor. Tam beş yıl süren bu yolculuğa dair günlükler, Darwin'in ilk edebi eseri olma özelliğini taşıyor.

Diliyle ve anlatımıyla dikkat çeken bu günlüklerde Darwin, jeoloji, doğa tarihi, insanlar, yerler ve olaylara dair yaptığı gözlemlerin sonuçlarını paylaşıyor.

Tekrar tekrar elden geçirip kısaltıp herkesin anlayacağı hale getirdiği kitabında yalnızca Galapagosc'un volkanları, Patagonya’nın Gossamer örümceği ve Avustralya mercan resifleri gibi doğa gözlemlerini değil, gittiği yerlerin sosyo-ekonomik yapısını hem de insan eliyle gerçekleşen doğa tahribatına da değiniyor ünlü bilim insanı.

Darwin, evrim teorisinin ve "Türlerin Kökeni"nin habercisi olan, adını seyahate çıktığı gemiden, Beagle'dan alan ve Esen Tezel'in çevirisiyle okuyacağımız "Beagle Yolculuğu" günlüklerinin üzerinde nasıl çalışmış:

“Bir günce şeklinde yazılmış olup yolculuğumuzun tarihçesini içeren bu kitapta, genel okuyucunun ilgisini çekebileceğini düşündüğüm doğa tarihi ve jeoloji üzerine yapılmış gözlemlere de yer verdim. Kitabı herkes tarafından okunabilir kılmak için bu baskıda bazı bölümleri büyük ölçüde sadeleştirdim ve düzelttim, bazı bölümlere de ufak eklemeler yaptım.”

Beagle Yolculuğu / Charles Darwin / Alfa Yayınları

3. Martı Internet Icin (1)

İki sürgünün romanı

Geçen yüzyılın iki büyük savaşına, o savaşların yarattığı yıkım, yokluk ve acıların neredeyse tamamına şahit olmuş kuşaktandır Sándor Márai. Bu yüzden hayatı boyunca yazdığı elliden fazla romanda bu kaotik çağın ve o çağın insanlarının izlerine rastlarız.

Esen Tezel'in çevirisiyle okuyacağımız "Martı" da bunlardan biri. Romanın konusu şöyle...

Dünyanın en yıkıcı savaşınun, İkinci Dünya Savaşı’nın ilk yıllarında Macaristan’ın kaderini değiştirecek gizli bir çalışma yürütülmektedir. Konunun en önemli figürlerinden olan bakanlık müsteşarı bu çalışma üzerine hazırladığı belgeye yoğunlaşmışken küçük bir sürprizle karşılaşır. Rus bombardımanının ardından ülkesinden kaçan Finlandiyalı genç bir kadın, iş istemek için gelmiştir. Ancak bu gizemli kadın, müsteşarın birkaç yıl önce intihar eden sevgilisinin neredeyse ikizi gibidir. Kimliğine dair bilgiler yetersizdir. Bir casus bile olabilir. Yoksa tüm o benzerlik, müsteşarın hayal dünyasının yaşattığı bir yanılsama mıdır?

Her ne kadar bu tanışıklık güvensiz bir zeminde başlamışsa da zamanla iki farklı alemin sürgünü iki kişi arasında umulmadık bir bağ kurulur.

Martı / Sándor Márai / Yapı Kredi Yayınları

4. Istirya Internet Icin (1)

İki bin yıla yayılan karanlık aile sırları

İrlanda kökenli yazar Mike Downey, aynı zamanda ünlü bir film yapımcısıdır. Fransızca ve tiyatro eğitimi aldıktan sonra Paris’te lisansüstü çalışmalarını sürdüren Downey, kariyerine tiyatro yönetmenliği ve sinema programcılığıyla başladı. Peter Greenaway, Agnieszka Holland, Paweł Pawlikowski ve Stephen Daldry gibi birçok önemli yönetmenle çalıştı. Avrupa Film Akademisi’nde uzun yıllar yönetim görevleri üstlenen Downey, 2020’de kurumun başkanlığına seçildi. Britanya sinemasına katkıları dolayısıyla 2021’de Britanya İmparatorluk Nişanı (OBE) ile onurlandırıldı.

ESKİ BİR ZIRHIN HATIRLATTIĞI

Yazarın iki farklı önemli tarih dilimini bir araya getirdiği romanı "İstirya Altını"nın konusu şöyle... Romanın kahramanlarından Marco'nun hayatı darmadağın olunca bambaşka bir çıkış yoluna yönelir. Güzelim ormanları, aile yadigarı eski taş evini geride bırakınca hayatını kökünden değiştirdiğini düşünse de çıktığı yolculuk, onu ailesinin kuşaklar boyunca taşıdığı sırlarla yüzleşmesine neden olur.

Öte yandan M.S. 81’de Roma’nın kanlı arenalarından canlı çıkmaya çalışan gladyatör Severus ile Lucia’nın kaderi, yüzyıllar sonra Nazi işgali altındaki topraklarda direnişe katılan genç Nino’nun hayatıyla kesişir. Daha sonra 2019’a geldiğimizde eski bir gladyatör zırhı, kuşaktan kuşağa aktarılan sırlar, Marco’yu aile tarihinin karanlık katmanlarına yönlendirir. Sinan Çakır'ın çevirdiği "İstirya Altını", okurunu Antik Roma’nın ölüm arenalarından İkinci Dünya Savaşı’nın partizan mücadelelerine, oradan çağdaş Avrupa’nın suç dünyasına götürürken iki bin yıla yayılan üç hikâyeyi aynı toprakta buluşturuyor.

İstirya Altını / Mike Downey / Kronik Kitap

5. Gece Olan Internet (1)

Dehşet oteli

Yazarlık kariyerine ünlü Amerikan edebiyat dergisi The New Yorker'da yayınlanan öykülerle başlayan Peter Cameron'ın ilk kitabı "One Way or Another", 1986 yılında çıktı. "Gece Olan Şeyler", hayatını New York, Sandgate ve Vermont’ta sürdüren yazarın Türkçeye ilk çevrilen kitabı.

Romanın konusu ise şöyle...

Amerikalı bir çift, evlat edinmek üzere oldukları çocuğu almak için karlarla kaplı uzak bir Kuzey şehrine gider. Ancak vardıklarında kendilerini tuhaf bir bekleyişin içinde bulurlar. Dünyanın geri kalanından kopmuş gibi görünen görkemli bir otelde günler geçtikçe kurallar değişir, açıklamalar eksik kalır, geceleri koridorlarda yabancılar belirir. Bekledikleri çocuk bir türlü gelmezken karşılaştıkları insanlar, duydukları hikâyeler ve yaşadıkları açıklanamaz olaylar, onları birbirlerine ve kendilerine de başka gözlerle bakmaya zorlar.

Her an filme çekilecekmiş hissiyatı veren roman, özellikle korku ve gerilim türüne meraklılara hitap ediyor.

Gece Olan Şeyler / Peter Cameron / Can Yayınları