Türkiye’de sosyal destek politikalarında yeni bir sayfa açmaya hazırlanan vatandaşlık maaşı, dar gelirli haneler için umut veren bir model olarak gündemdeki yerini güçlendiriyor. Resmi adıyla Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi, yalnızca bireysel maaşlara değil, hanelerin toplam gelir ve yaşam koşullarına odaklanan yapısıyla dikkat çekiyor. Yapılacak kapsamlı analizlerin ardından destekten yararlanacak ailelerin belirlenmesi planlanırken, uygulamanın ne zaman başlayacağı ve kimleri kapsayacağına ilişkin ayrıntılar da netleşmeye başladı.
Yeni destek modeli nasıl şekilleniyor?
Vatandaşlık maaşı, klasik sosyal yardım anlayışının ötesine geçerek, hane bazlı bir değerlendirme sistemini esas alıyor. Türkiye genelinde 81 il için ayrı ayrı hazırlanacak sosyoekonomik haritalar sayesinde, her bölgenin kendine özgü ihtiyaçları dikkate alınacak. Bu kapsamda yalnızca gelir düzeyi değil, yaşam maliyetleri, barınma koşulları ve temel gider kalemleri de analiz edilecek. Amaç, yardımların eşit değil, adil şekilde dağıtılması.
Tüm iller için ayrıntılı analiz yapılacak
Yeni sistemde, her il ve hatta her bölge için farklı kriterler devreye girecek. Konut fiyatları, kira ortalamaları, gıda harcamaları, enerji giderleri ve iklim koşulları gibi pek çok değişken masaya yatırılacak. Böylece dar gelirli bir hanenin hangi alanda daha fazla desteğe ihtiyaç duyduğu net biçimde tespit edilecek. Vatandaşlık maaşı bu analizlerin ardından, yalnızca nakit destek olarak değil, aynı zamanda hanelerin yaşam yükünü hafifletmeye yönelik bir araç olarak kurgulanıyor.
Tek maaş şartı aranmayacak
Uygulamanın en dikkat çeken yönlerinden biri, destek verilecek haneler için tek maaş, emekli ya da asgari ücret gibi sınırlayıcı şartların aranmayacak olması. Sistem, bireysel kazançtan çok hanenin toplam gelirine bakacak. Örneğin kalabalık bir ailede tek çalışan bulunması ya da gelir düzeyinin bölgesel ortalamanın altında kalması halinde, hane destek kapsamına alınabilecek. Böylece mevcut sosyal yardım modellerinde sıkça eleştirilen “geliri var ama geçinemiyor” sorunu aşılmaya çalışılacak.
Hangi kriterler öne çıkacak?
Vatandaşlık maaşı kapsamında uygulanacak kriterler, bölgesel farklılıklara göre belirlenecek. Bir ilde kira ve barınma giderleri ön plandayken, başka bir bölgede gıda veya enerji maliyetleri daha belirleyici olabilecek. Ayrıca hanedeki kişi sayısı, çocuk sayısı, yaş dağılımı ve çalışma durumu gibi unsurlar da değerlendirmeye dahil edilecek. Bu sayede dar gelirli haneler, yaşadıkları bölgenin gerçek koşulları üzerinden ele alınacak.
Kimler vatandaşlık maaşı alabilecek?
Ortaya çıkacak analizler sonucunda, bulunduğu bölgenin ortalama gelirinin altında kalan haneler destekten yararlanabilecek. Düşük gelirli, kalabalık aileler bu sistemde özel bir yere sahip olacak. Örneğin tek çalışanı bulunan ve çocuk sayısı fazla olan bir hane, geliri belirli bir seviyenin üzerinde olsa bile yaşam maliyetleri nedeniyle destek kapsamına alınabilecek. Önemli olan, hanenin gerçek geçim koşulları olacak.
Destekler nasıl ödenecek?
Vatandaşlık maaşı kapsamında sağlanacak yardımların nakit olarak hak sahiplerinin hesaplarına yatırılması planlanıyor. Böylece aileler, desteği kendi önceliklerine göre kullanabilecek. Kira, gıda, enerji ya da eğitim gibi alanlarda hangi ihtiyacın öne çıktığına hane kendisi karar verecek. Yetkililer, bu yaklaşımın ailelerin harcama özgürlüğünü koruyacağını ve sosyal yardımlarda daha esnek bir yapı oluşturacağını belirtiyor.
Yasal süreçte hangi aşamaya gelindi
Vatandaşlık maaşına ilişkin yasal düzenlemenin, yıl içerisinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunulması bekleniyor. Düzenlemenin kabul edilmesi halinde, sistemin önce pilot illerde hayata geçirilmesi planlanıyor. Pilot uygulamalar sayesinde modelin sahadaki etkileri ölçülecek, ihtiyaç duyulan revizyonlar yapılacak ve ardından ülke geneline yaygınlaştırılacak.
Uygulama ne zaman başlayacak?
Yetkililerden yapılan açıklamalara göre, Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi’nin pilot uygulaması 2026 yılı içerisinde birkaç ilde başlayacak. Pilot sürecin ardından, 2027 yılı itibarıyla sistemin tüm Türkiye’de devreye alınması hedefleniyor. Böylece vatandaşlık maaşı, sosyal yardım alanında yapısal bir reform olarak hayata geçirilmiş olacak.
İstihdamı caydırmayacak bir model hedefleniyor
Yeni sistemin temel hedeflerinden biri de, sosyal destek sağlarken çalışma hayatını olumsuz etkilememek. Yetkililer, vatandaşlık maaşının istihdamdan caydırıcı bir yapıya sahip olmayacağını, aksine geçici gelir kayıplarında aileleri ayakta tutmayı amaçladığını vurguluyor. Bu yönüyle sistem, hem sosyal adaleti güçlendirmeyi hem de üretkenliği korumayı hedefliyor.
