390 yıl Türk idaresinde kalan Rodos adasının, 22 Nisan 1912’de (işgal tarihi için Türkçe tarih kitaplarında farklı tarihler verilir) ciddi bir askeri ve sivil direniş olmadan İtalyanlar tarafından işgal edilmesi ve neticede Yunanistan’a devredilmesi Helenizm’in büyük bir zaferidir. Rodos ve 12 Ada, İttihat ve Terakki’nin başbakanı Mehmed Said Halim Paşa’nın (öl. 1921) zamanında ciddi bir direniş yapılmadan kaybedildi. Aslında Osmanlı hükümeti Rodos’un işgal edileceğini daha önceden öngörmüştür ama bu işgali engelleyecek ciddi tedbirleri imkânsızlıklar sebebiyle alamamıştır. Rodos valisi Subhi Bey’in İstanbul Hükümetine gönderdiği bir telgrafa göre, ada, 21 Nisan sabahı İtalyan kuvvetleri tarafından işgal edilmiştir. Bir İtalyan subay, saat 1’de Rodos’taki Hükümet Konağına gelerek adanın savaşsız teslimini istemiştir. Teslimiyet konusunda Türk valiye 1 saat izin vermişlerdir. Vali Subhi Bey, defterdar ve özel kalemiyle görüşerek, direniş taraftarı olmadığını beyan ederek ofisinden ayrılmıştır. Ancak Rodos komutanı Binbaşı Abdullah Rıza Bey askerleriyle birlikte direniş için Epistoz tarafına çekilmiştir. Ancak o da birkaç günlük bir direnişten sonra teslim olmuştur.
İtalyanların Rodos’u Türklere iade etmeyeceklerini ama Yunanistan’a da devretmeyeceklerini baştan beri ana ana politika olarak benimsedikleri belgelenebiliyor. 18 Ekim 1912’de Lozan’da İtalya ile imzalanan Uşi anlaşmasına göre, Osmanlı hükümeti Trablusgarp ve Bingazi’den çekilmeyi taahhüt ederken, İtalyanlar da işgal ettikleri Rodos ve 12 Adadan çekilmeyi taahhüt etmişlerdi. (Madde 2). 30 Mayıs 1913’te tarihli Londra anlaşmasına göre, Büyük devletler, Girit ve Aynaroz yarımadası hariç olmak üzere, İtalya’nın işgal ettiği Rodos ve 12 Adanın geleceğine Altı büyük devlet karar verecekti. Kısacası İtalya, Uşi Anlaşmasında verdiği taahhüdünü yerine getirmedi. İtalya’nın izlediği siyaset dikkate alındığında, ‘İtalyanların 1947’de adayı Türkiye’ye devretmek istedikleri ama Türkiye’nin bunu kabul etmediği’ görüşünü onaylamıyor. Yani, dönemin Türkiye cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Rodos ve 12 Adayı almadığına dair görüşün de doğru olmadığı ortaya çıkıyor. Zira gizli bir İngiliz belgesine göre, İtalyanların, başlangıçtan beri, adayı Türkiye’den tamamen koparma niyetiyle hareket ettiklerini belgelenebiliyor.
Sir Edward Grey'den Sir R. Redd'e. (No. 150),
İngiliz Dışişleri Bakanlığı Ofisi, 28 Haziran 1912.
Sayın Bayım,
İtalyan Büyükelçisi bugün, tarafımı bilgilendirmek amacıyla, İtalyan generalin Rodos'ta verdiği iddia edilen söze değinerek; işgal altındaki adalarda yaşayan halkın hiçbir şekilde yeniden Türk yönetimi altına girmeyeceğini belirtti. Büyükelçi, söz konusu generalin savaş durumuyla bağdaşmayan hiçbir toplantıya izin verilmemesi yönünde emir verdiğini ve Rodos belediye başkanından her türlü siyasi gösterinin önüne geçmesini istediğini ifade etti. General ayrıca, siyasi nitelikteki hiçbir karar metnini kabul edemeyeceğini de bildirmişti. Tüm bu hususlar, İtalyan Hükümeti tarafından da onaylanmıştır. Ayın 17’sinde, İtalya tarafından işgal edilen adaların temsilcileri olduklarını iddia eden on kişi, Patmos’ta bir araya geldi. Bu kişiler, İtalyanlara yönelik minnettarlıklarını ifade eden bir karar metni kabul ettiler, Yunanistan’a yönelik ulusal özlemlerini dile getirdiler ve İtalyan general ile amiralin daha önce yaptıkları öne sürülen açıklamalara dayanarak tam özerklik talebinde bulundular. Söz konusu kişilerin hiçbir resmi sıfatı yoktu; belediye başkanı toplantıya katılmadı. Toplantı, İtalyan işgalinden sonra bu amaçla adaya gelen Yunanistan konsolos yardımcısı tarafından organize edilmişti. Delegeler, general tarafından kabul edilmedi; general ise “özerklik” kelimesini hiçbir zaman kullanmadığını belirtti. Saygılarımla. E. Grey (FO, 424, 231, s. 180).