İsveçli İktisatçı ve Sosyolog Gunnar Myrdal, ekonomi sosyolojisi alanında önemli bir bilim adamı olup 1974 yılında Nobel Ekonomi Ödülü aldı. Neoklasik İktisadın statik ve mekanik denge analizleri yerine, ekonomi ve toplumsal yaşamdaki olayları “karşılıklı dönüşlü kümülatif etkileşim” mantığı içinde ele alır. Gerek ABD’deki zenci sorununun çözümsüzlüğünü gerekse ekonomik gelişme ve azgelişmişlik sorunlarının açıklamasını karşılıklı etkileşimlerin, olumlu veya olumsuz yönlerde giderek güçlenen veya zayıflayan süreç döngüleri ile açıklar. Örneğin azgelişmişlik, kısır döngülerin yarattığı bir gerileme ve çöküşü; pozitif gelişme ise giderek güçlenen ve yukarı doğru genişleyen ekonomik ve toplumsal süreçleri devreye alır. Ne yazık ki ülkemiz son dönemde siyasetten kaynaklanan bir tetikleme ile giderek güçlenen negatif bir kısır döngü sürecine girdi. Bu olguyu doğru çözümlersek, tam aksi yönde giderek güçlenen olumlu gelişmenin rotasını da bulabiliriz.

Türkiye’nin son dönemde giderek güçlenen kısır döngü süreçleri, siyasette başlayan olumsuz yöndeki köklü bir dönüşümle başladı. Bu dönüşüm, çağdaş uygarlığın özgürlükleri, katılımı, insan haklarını, hukuk kurallarını, hak, adalet ve eşitliği güvenceye alan çoğulcu parlamenter sistem yerine, tüm yetkiyi tek kişide toplayan bir sisteme geçişle tetiklendi. Parlamenter sistemin terk edilmesi, tüm siyasi gücü tek kişide topladı. Siyasi gücün tek kişide toplanması, yasama, yürütme ve yargı arasındaki karşılıklı denge ve kontrol sistemlerini temelden sarstı. Yürütme her şeyin üstünde tek kişide konumlanırken, sistemler ve kurumlar ile bunların işleyişlerini belirleyen ve herkesin uymak zorunda olduğu ilkeler ve kurallar yerine; tek kişinin emir ve talimatları geçerli oldu. Emir ve talimatlar, çok küçük organizasyonların kontrolü ve geleneksel yapıdaki statik ve çok küçük toplum yapılarında etkin sonuç verebilir. Türkiye gibi nüfus ve ekonomi açısından büyük; üstelik farklı kültür ve imparatorluk kalıntısı etnik çeşitlilik açısından zengin bir ülke; ancak herkes için eşit ve rasyonel ilke, kural, kurum ve sistemlerle etkin yönetilebilir. Nitekim, Ülkemizde kurulan tek adam yönetiminde, parlamento işlevsizleşti. Bakanlar ve kurumlar sorumlu olmak yerine, sadece talimat ve emirlerin uygulayıcısı oldular. Sayıştay ve çoğu yargı organlarının kararları yok sayıldı. Yargı kurumları siyasetin yönlendirmesi karşısında dengeleyici ve kontrol edici olmak yerine, yönlendirilebilir oldu.

***

Siyasi alandaki bu gelişmelere paralel ekonomide de benzer süreçler yaşandı. Sanayileşme stratejisi yerine, katma değer potansiyeli zayıf, ancak kısa yoldan kar ve rant potansiyeli yüksek ticaret ve inşaat sektörü öne çıkarıldı. Tarım kendi haline bırakıldı. Sonuçta sanayide iflaslar ve yurt dışına taşınma süreci başladı. Bu süreçler ekonomide işsizlik, yoksulluk ve pahalılık yarattı. Enflasyon kronikleşti. Ekonomide istikrar ve reel büyüme yerine ticaretin sürüklediği yetersiz büyüme devreye girdi. Ekonomi dinamizmini kaybedip enflasyon sürecinde erirken, siyasi iktidarın desteği ile güçlenen ticaret ve inşaatın zengin ettiği, siyasileşmiş yeni bir yandaş zengin sınıf yaratıldı. Sağlıklı ekonomilerin dinamik kesimi olan eğitimli ve nitelikli orta sınıf yoksullaşarak erime sürecine girdi, yoksulluk yaygınlaştı. Reel ekonomi unutuldu, para yönetimi tek belirleyici.

Siyaset ve ekonomide yaşanan paralel ve karşılıklı etkileşimler giderek güçlenen kısır döngü süreçleri yarattı. Siyasi iktidar kutsal dini ideolojiye dönüştürdü. Toplumda yandaşlık ve kutuplaşma yarattı. Toplumda ve devlette liyakat yerine, yandaş olan olmayan ayrımı yerleşti. Devlet kurumlarının etkin işleyiş sistemi için kurumsal hafızası olan müsteşarlık sistemi kaldırıldı, yandaş siyasilere üst düzey statüler sağlandı. Dış işlerinde birikim ve liyakat yerine, birikimsiz yandaş siyasilere üst düzey dış görevler verildi. Üniversite rektörlüklerine sadece yandaşlar atandı. Yandaş şirketler gözetildi. Yandaş medya yaratıldı. Yandaş olmayan basına baskı ve kayyım atamaları sıradanlaştı. İktidar muhalif yazar, düşünür ve gazetecileri susturma sürecine girdi. Muhalefeti susturmak için siyasallaşan yargı kesimi kullanıldı. Muhalif belediyelerin her işlemi yargı konusu yapılarak baskı altına alındı. Yöneticilerinin iktidar yandaşı olarak koruma altına alınması sıradanlaştı. Bütün bu keyfi uygulamalar toplumda ahlak ve etik değerlerin erimesini beraberinde getirdi. Kısacası toplumda ilkesizlik, sistemsizlik ve keyfilik sıradanlaştı. Bu ortamın yaratığı fırsat ve rant arayışında patlayan fon yolsuzluğu hiç de şaşırtıcı değil. Muhalif bir partiye, Halk TV ve Sözcü TV’ye kayyım atanması şaşırtıcı değil.

Bütün bu negatif süreçlerin yaratığı kısır döngüler içinden sağlıklı bir çözüm çıkmaz. Çözüm bu kısır döngülerin dışında ve üstünde, negatif süreçler yerine pozitif süreçlerin devreye alındığı bir düzlemde aranarak, giderek güçlenen pozitif yaratıcı ve sağlıklı kümülatif gelişme ve toplumsal güçlenme devreye alınarak sağlanabilir.