Fon skandalı sürerken Türkiye gündemine en acı şekliyle düşen Habaş faciası, aslında buzdağının görünen ucu. İzmir’in Aliağa ilçesi yıllardır ölümcül kirlilik ve iş kazalarıyla anılıyor. Normalde Ege’nin cennet köşelerinden olan Aliağa, gemi söküm sektörüyle adeta bir kanser üretim merkezine dönüştü. Dünyada Hindistan ve Bangladeş gibi geri kalmış ülkelerde yapılan zehirli gemi söküm sektörünün güzelim Egemizde ne işi olduğunu sorgulamadan Habaş’a geçemeyiz. Çünkü Habaş’ın demir çelik fabrikasında dönüştürülen hurda metallerin önemli bir kısmı gemi sökümden geliyor. Aliağa’daki gemi söküm tesislerinde yürütülen faaliyetler; asbest, ağır metaller, poliklorlu bifeniller (PCB), petrol türevleri ve radyoaktif atıkların hava, toprak ve denize karışmasına yol açıyor. Bu tehlikeli maddeler başta akciğer ve akciğer zarı kanserleri (mezotelyoma) olmak üzere birçok ölümcül solunum ve sinir sistemi hastalığına neden oluyor. Ayrıca Asbestozis ve KOAH da var. Akciğer dokusunda sertleşmeye ve kalıcı nefes darlığına yol açan kronik solunum yetmezliği hastalıkları bölgede yaygın olarak görülüyor. Nörolojik ve organ hasarları da cabası. Kurşun, cıva ve PCB gibi maddelerin vücutta birikmesi merkezi sinir sistemine, böbreklere ve karaciğere kalıcı hasar veriyor. Cilt hastalıkları ve zehirlenmeler de kimyasal atıklarla doğrudan temas eden işçilerde, ağır dermatolojik rahatsızlıklar, zehirlenmeler ve üreme sağlığı sorunları ortaya çıkıyor. Sökümün yapıldığı bölgeye yakın Horozgediği köyünde kanser vakası olmayan hane yok gibi. Bitkilerin üzeri gri tozlarla kaplı.
Gemi söküm sektörü de hurda demir çelik fabrikalarındaki gibi iş güvenliği açısından son derece yetersiz durumda. 9 Kasım’daki kazada 19 işçinin ölümü sonrası bir şeyler değişir mi? Emin değilim. Soma’daki maden faciası sonrası ne kadar değiştiyse ancak o kadar olabilir bana göre. Çünkü tüm bu olayların arka planında küresel vahşi kapitalizm var. Kar, insan hayatından çok daha önemli bu devirde. İronik biçimde kurucu patronunun da 1987’de tesisteki iş kazasında öldüğü Habaş, 2023 – 2025 döneminde 11 milyar lira kar açıkladı. 2025 yılı verilerine göre Türkiye, 38,5 milyon ton üretimle dünyanın en büyük 7. ham çelik üreticisi, Avrupa’nın en büyüğü. Çelik ihracatında ise dünyada 6. Ancak üretilen çelik ileri sanayi ürünlerine yönelik değil, inşaat ve boru yapımında kullanılıyor. Yani bu çelikten otomobil veya uçak motoru yapmanız mümkün değil. Antalya’daki COP 31 Zirvesi’nde ülkemizin kirli ve zehirli üçüncü dünya sanayii ile taş ocakları ve altın madenlerine kurban edilen güzelim doğası da konuşulur mu? Pek sanmıyorum.
HABAŞ’ın Yurt Dışı Bağlantıları
Habaş 1956’da Hamdi Başaran tarafından İstanbul Topkapı'da Hamdi Başaran Topkapı Oksijen Fabrikası adıyla kuruldu ve Türkiye'de ilk modern oksijen üretimi başladı. 1969’da ağır makine üretimi ve Türkiye'de ilk defa yerli sınai gaz tüpü üretimi amacıyla Habaş Endüstri Tesisleri A.Ş. kuruldu. 1987’de İzmir Aliağa'da Demir Çelik Tesisleri işletmeye alındı, grup demir-çelik sektörüne adım attı. 1997’de Özelleştirme İdaresi'nden Anadolubank’ı satın aldılar.
HABAŞ'ın internet sitesinde yayımlanan Soğuk Haddehane Projesi Teknik Olmayan Özeti, KfW IPEX-Bank ve Landesbank Baden-Württemberg'in (LBBW) projenin finansörleri olduğunu ortaya koyuyor. (1)
KfW IPEX-Bank, Alman kamu bankacılığı grubu KfW'nin tamamen sahip olduğu, uluslararası ihracat ve proje finansmanı alanında çalışan ticari iştiraki. LBBW'nin ortakları arasında ise Baden-Württemberg eyaleti, Stuttgart Belediyesi ve kamu tasarruf bankacılığı kuruluşları bulunuyor. Dolayısıyla HABAŞ'ın yeni fabrikalarında kamu mülkiyetiyle bağlantılı Alman finans kuruluşları da rol oynuyor.
Sorulması gereken soru şu: Hadi bizim denetimleri bir tarafa bırakalım, Avrupa’da iş güvenliği ile ilgili nam salan Almanlar bu konuda ne yaptı? Alman bankaları HABAŞ'ın geçmişteki iş cinayetlerini ve iş güvenliği sicilini nasıl değerlendirdi? Belirlenen eksikliklerin giderilip giderilmediği denetlendi mi? Yeni fabrikalar finanse edilirken işçilerin çalışma koşulları ne ölçüde dikkate alındı?
HABAŞ'ın Hollanda'daki faaliyetleri ticaret ve bankacılık alanlarında. Amsterdam'da 2020 yılında kurulan HABAS International B.V. dış ticaret üzerine çalışırken, 2008’de kurulan Anadolubank Nederland N.V.’nin 2025’teki aktif büyüklüğü yaklaşık 1,38 milyar avro.
Özetle, ucuza üretimin riskleri işçilerin üzerinde yoğunlaşırken, yaratılan zenginlik, iç ve dış sermaye sahiplerinin elinde birikiyor. Bu, aslında 1980 sonrası kurulan küresel neoliberal düzenin bir sonucu. Son 40 senede pervasızca yapılan özelleştirmeler sonrası devlet küçülür ve etkisizleşirken, özel sermaye büyüdü ve arsızlaştı.
11 Kasım’da ölümünün yedinci yılında hayırla andığımız Anayasa Hukukçusu Prof. Dr. Mümtaz Soysal, ömrünce hep bunu anlatmaya çalıştı ama gücü yetmedi. Bugün Türkiye ve tüm dünyada ister gelişmiş ister gelişmemiş olsun tüm toplumlar bu acımasız düzene karşı isyan ediyor. Avrupa’dan Hindistan’a, Amerika’dan Afrika’ya kadar. Kapitalizm insan sağlığını, hayatını ve refahını zerre umursamaz, ta ki siz onu dizginleyene veya en iyisi yok edene kadar.
(1) https://haber.sol.org.tr/haber/habasin-avrupa-agi-celigin-uretimine-sermaye-karar-veriyor-bedelini-isci-oduyor-415983
