Kuraklık, sel, orman yangını, kasırga, ürün kaybı, susuzluk, açlık ve zorunlu göç… Bunlar artık geleceğe ilişkin ihtimaller değil. Hepsini bugün yaşıyoruz.
Kapitalizm, gezegeni adım adım yaşanmaz hâle getiriyor.
İklim krizi, faili olmayan bir doğa olayı değildir. Atmosfer kendiliğinden ısınmadı, denizler durup dururken yükselmedi, ormanlar kendi kendine yanmaya başlamadı.
“İnsanlık gezegeni tüketiyor” deniyor. Oysa bütün insanlar aynı ölçüde tüketmiyor, aynı miktarda kirletmiyor ve bu düzenden aynı kazancı sağlamıyor.
Özel uçağıyla akşam yemeği için kıta değiştiren milyarder ile ömrü boyunca işe otobüsle gidip gelen işçinin karbon yükü aynı değildir. Petrol şirketinin patronuyla kuraklık yüzünden tarlasını kaybeden köylünün sorumluluğu eşit değildir. Yüz şirketin kirlettiği atmosferin hesabı, plastik poşet kullandığı için yoksul halka çıkarılamaz.
İklim krizinin faili “insanlık” değil; doğayı sınırsız bir hammadde deposu, emeği ucuz bir maliyet, atmosferi bedava bir çöplük olarak gören kapitalist üretim düzenidir.
KİRLETMEYEN BÜYÜK BEDEL ÖDÜYOR
Büyük Okyanus’taki dokuz küçük mercan adasından oluşan Tuvalu, bu adaletsizliğin simgelerinden biridir. Yaklaşık 11 bin kişinin yaşadığı ülkenin küresel karbon salımına katkısı yok denecek kadar azdır. Ama topraklarının büyük bölümü deniz seviyesinden yalnızca bir iki metre yüksektedir.
Yükselen deniz, fırtınalar ve yüksek gelgitler evleri, yolları ve tarım alanlarını tehdit ediyor. Tuzlu su toprağa ve yeraltı kaynaklarına karışıyor. Tuvalu’da bazı yerleşimlerin yaşanamaz hâle gelmesi ve halkın göçe zorlanması artık uzak bir ihtimal olmaktan çıktı. Bir ülkenin toprağıyla birlikte yurttaşlığının, kültürünün ve tarihinin yok oluşuna tanık oluyoruz.
Tuvalu halkı hangi büyük sanayi hamlesiyle atmosferi kirletti? Hangi petrol şirketinin sahibi oldu? Kaç özel uçak kullandı?
Hiçbirinin.
Ama faturayı o ödüyor.
Aynı düzen dünyanın başka yerlerinde de işliyor. Kuraklık küçük çiftçinin ürününü yok ediyor, gıda fiyatlarını yükseltiyor, yoksulluğu derinleştiriyor. Seller en dayanıksız evleri yıkıyor. Aşırı sıcaklarda klimalı malikânelerde yaşayanlar değil, açık havada çalışan işçiler ölüyor. Su kaynakları azaldığında zenginler suyu satın alabiliyor; yoksullar ise evlerini ve topraklarını terk etmek zorunda kalıyor.
Atmosfer ortaktır; fakat onu kirletme sorumluluğu da krizin bedeli de ortak değildir. İklim krizi bu nedenle yalnızca bir çevre sorunu değil; aynı zamanda sınıf, adalet ve zorunlu göç sorunudur.
KİM KÂR EDİYOR ?
Fosil yakıt şirketleri petrol, kömür ve doğal gazdan yüz milyarlarca dolar kazanıyor. Çıkardıkları yakıt yakıldığında hava kirleniyor, insanlar hastalanıyor, gezegen ısınıyor. Fakat sağlık, çevre ve iklim maliyetlerini şirketler ödemiyor. Bu maliyet hastalanan insanlara, yoksullaşan halklara ve gelecek kuşaklara bırakılıyor.
IMF’nin 2025 güncellemesine göre fosil yakıtlara sağlanan açık ve örtülü desteklerin toplamı 7,4 trilyon dolara ulaşıyor. Bu rakam yalnızca şirketlere verilen nakit bütçe desteklerinden oluşmuyor. Düşük vergilendirmeyi ve fosil yakıtların yol açtığı hava kirliliği, hastalık ve iklim zararlarının fiyatlara yansıtılmamasını da kapsıyor.
Kısacası şirket kârı özeldir, zarar kamusaldır.
Bir petrol şirketi kazandığında para hissedarlara gider. İnsanlar akciğer hastalığına yakalandığında tedavi giderini toplum öder. Kuraklık başladığında çiftçi borçlanır. Sel olduğunda yoksulun evi yıkılır. Yangında ormanlar, canlılar ve köyler yok olur. Şirket ise bütün bunları bilançosuna yazmadan kâr etmeye devam eder.
Kapitalizmin “başarısı” tam olarak budur: Kazancı bir avuç insana toplamak, maliyeti milyarlarca insana dağıtmak.
İKTİDAR KİMİN ELİNDE ?
Ekolojik ve toplumsal dönüşüm için 2026–2060 arasında her yıl dünya gelirinin yaklaşık yüzde 10’u düzeyinde yatırım gerektiği hesaplanıyor. Bu, yılda yaklaşık 13 trilyon avro demektir.
Gerçekten devasa bir tutar.
Fakat dünya, fosil yakıt düzenini sürdürmek için zaten trilyonlar harcıyor. Devletler silahlanmaya muazzam kaynaklar ayırıyor. Şirketler rekor kârlar açıklıyor. Milyarderlerin serveti büyürken kamusal ulaşım, temiz enerji, sağlıklı konut, su altyapısı ve sürdürülebilir tarım için “kaynak yok” deniyor.
Kaynak var. Fakat başka yere akıyor.
Gereken finansman o kadar büyük ki dünyanın en zengin birkaç kişisinin bütün servetine el konulsa bile ekolojik dönüşümün ancak kısa bir bölümü karşılanabilir. Dolayısıyla mesele yalnızca Musk’tan, Bezos’tan ya da başka bir milyarderden biraz daha fazla vergi almak değildir. Asıl yapılması gereken, serveti sürekli olarak onların elinde biriktiren mekanizmayı değiştirmektir.
Enerjinin, ulaşımın, konutun, tarımın ve sanayinin hangi ihtiyaçlara göre örgütleneceğine kim karar verecek?
Toplum mu?
Kârını büyütmek isteyen şirketler mi?
Asıl soru budur.
“YEŞİL KAPİTALİZM” BİR KURTULUŞ PROGRAMI DEĞİLDİR
Sermaye şimdi kendi yarattığı felaketi yeni bir yatırım alanına çevirmeye çalışıyor. Elektrikli otomobil, karbon ticareti, yeşil tahvil, “net sıfır” hedefi ve çevreci şirket reklamları peş peşe sıralanıyor. Bize, tüketim tercihlerimizi biraz değiştirirsek aynı düzeni sürdürebileceğimiz anlatılıyor.
Oysa bir otomobilin benzin yerine elektrikle çalışması, kentlerin otomobile göre kurulmasını değiştirmez. Kömür santralinden gelen elektrikle çalışan milyonlarca yeni otomobil gezegeni kurtarmaz. Bir şirketin başka bir ülkeden “karbon kredisi” satın alması, bacasından çıkan dumanı ortadan kaldırmaz. Bankaların fosil yakıt yatırımlarını finanse ederken yeşil tahvil çıkarması dönüşüm değil, makyajdır.
Kapitalizm yeşile boyanabilir; fakat büyüme zorunluluğundan vazgeçemez. Çünkü sermaye durduğu yerde kalamaz. Daha fazla üretmek, daha fazla satmak, yeni pazarlar bulmak, daha çok hammadde ve enerji tüketmek zorundadır. Büyümeyen şirket geriler, gerileyen şirket yutulur.
Doğanın sınırları vardır; sermayenin kâr iştahının yoktur.
Sınırlı bir gezegende kapitalizmin sınırsız büyüme düzeni, ekonomik bir program değil, toplu intihar planıdır.
ÇÖZÜM KAPİTALİZMDEN TAMAMEN KURTULMAK
Elbette daha az enerji tüketmek, toplu taşıma kullanmak, israfı azaltmak ve doğayı korumak önemlidir. Fakat iklim felaketi bireysel ahlak öğütleriyle durdurulamaz.
Halka musluğu kapatması söylenirken madencilik şirketlerinin su kaynaklarını tüketmesine izin veriliyorsa bunun adı çevre politikası değil, ikiyüzlülüktür.
İşçiye daha az ısınması söylenirken milyarderin özel uçağına dokunulmuyorsa fedakârlık çağrısı sahtekârlıktır. Halkın elektrik faturası artırılırken enerji şirketlerinin kârı korunuyorsa bunun adı iklim politikası değil, emekçi sınıfı ezme politikasıdır.
İklim krizini durduracak ekolojik ve toplumsal dönüşüm; enerjinin, suyun, ulaşımın, madenlerin ve temel altyapının özel kâr alanı olmaktan çıkarılmasını gerektiriyor. Fosil yakıt şirketleri kamulaştırılmalı; üretim ve yatırım kararları tolumun demokratik karar ve denetime açılmalıdır.
Toplu taşıma ücretsiz olmalı; sağlıklı konut, temiz enerji ve yeterli su birer piyasa malı değil, toplumsal hak sayılmalıdır.
Dönüşümün bedeli işçilere, köylülere ve yoksullara ödetilemez. Bedeli, krizi yaratarak servet biriktiren şirketler ve dolar milyarderleri ödemelidir.
İklim krizini kapitalizmin bir aşırılığı, kazası ya da yanlış yönetilmiş biçimi sanmak büyük bir yanılgıdır. Kriz, sistemin normal işleyişinin sonucudur. Kapitalizm insan ihtiyacı için değil, kâr için üretir. Bir ormanın korunması kâr getirmiyorsa orman kesilir. Petrol çıkarmak kazançlıysa gezegen ısınmaya devam eder. Temiz su satılabiliyorsa susuzluk bile yatırım fırsatına çevrilir.
Bu nedenle meseleyi açık söylemek gerekir:
Kapitalizm altında iklim krizi çözülmez; fiyatlandırılır, sigortalanır ve yeni kazanç alanlarına dönüştürülür. Felaketin hızı bir süre azaltılabilir, bazı zararlar sınırlanabilir; fakat kâr doğadan ve insan yaşamından üstün tutuldukça felaket yeniden üretilir.
Gezegenin yalnızca birkaç derecelik ısınmadan değil, bir avuç insanın sınırsız zenginleşme hakkından kurtarılması gerekiyor.
Kapitalizme son vermeden iklim felaketine son verilemez.
Çünkü savunmamız gereken yalnızca doğa değildir. Suya, toprağa, gıdaya, barınmaya ve yaşanabilir bir geleceğe sahip olma hakkımızdır.
İklim mücadelesi artık kutup ayılarını kurtarma kampanyası değildir.
İnsanlığın, sermayenin egemenliğinden kurtulma mücadelesidir.
Kapitalizmi yeşile boyayabilirsiniz; ama dünyayı böyle kurtaramazsınız.
Dünyayı kızıla boyamak ise hâlâ elimizde.
YARARLANILAN KAYNAKLAR
1. Chancel, L., Mohren, C., Moshrif, R., Odersky, M., Piketty, T., Somanchi, A. ve diğerleri. (2026). Global Justice Report: A Plan for Equality & Prosperity Within Planetary Boundaries. World Inequality Lab / Global Justice Project. https://globaljusticeproject.wid.world/global-justice-report/
2. Çilingiroğlu, Ç. (2026). “Aynı Gemide Değiliz! İklim Krizinde Mülteciler ve Kadınlar.” Göçmen ve Mültecilerle Dayanışma Sempozyumu içinde, ss. 46–55. İzmir: Halkların Köprüsü Derneği.
