3 Kasım 1957 tarihi dünyanın en ilginç aynı zamanda en hüzünlü hikayelerinden biriyle anılıyor. Layka’nın hikayesiyle. Layka Moskova sokaklarında yaşamaya çalışan üç yaşında dişi bir köpekti. O sırada dünyada soğuk savaş dönemi yaşanıyordu. Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği uzay çalışmalarında kıyasıya rekabet içindeydiler. Uzun süredir hem ABD hem de SSCB uzaya ilk uyduyu fırlatmak için çalışma yapıyordu. İki ülke de birçok başarısız deneme gerçekleştirdi. 1957 yılının Ekim ayında SSCB bir atılım yaparak ilk yapay uydu Sputnik 1’i dünyanın yörüngesine fırlattı ve yörüngeye oturtulduğunu açıkladı. Tüm dünya şok oldu. ABD teknolojide geride kaldığını düşünüyor, fırlatmalarda bir türlü başarılı olamıyordu. Aynı zamanda uydularla bağlantılı nükleer silah tehlikesi altında olduklarını düşünüyor, endişe duyuyorlardı. SSCB yakaladığı başarıyla uzay çalışmalarının hızını arttırdı. Uydunun yörüngeye oturtulması başarılmıştı. Neden bir sonraki uyduda canlı olmasındı? Layka’nın uzaya gönderilmek üzere seçilmesi bu düşünce ile gerçekleşti. Ne kadar acı ki sokaklarda yaşadığı zorluklar ve açlığa alışkın olması nedeniyle tercih edildi. Rusça’da adının kelime anlamı havlayan olan Layka ilk eğitimleri birlikte aldığı arkadaşları Albina ve Mushka’yı eleyerek ölüme yolculuğuna başladı. Diğer iki köpek Layka kadar akıllı ve itaatkar bulunmamıştı.
Dönüşü Olmayan Yolculuk
Bilim adamları insanın uzayda yaşayamayacağına inanıyordu. Uzay uçuşunun canlılar üzerinde etkilerine dair bilgilere sahip değillerdi. Önce bir hayvan gönderelim deneyelim düşüncesinde birleştiler. Roketin ayrılmasından sonra uzay aracının gövdesinin geri getirilmesi, Layka’nın hayatta kalması imkansızdı. Bilerek ölüme gönderilecekti. Layka defalarca roketin kalkış simülasyonuna katıldı. Günlerce küçük kafeslerde tutuldu. Sonunda 3 Kasım 1957 tarihinde fırlatılan Sputnik 2 aracının yolcusu olarak uzaya çıkan ilk canlı ünvanını elde etti ve tarihe geçti. Köpek bulunduğu bölmenin ayrılma sırasında oluştuğu düşünülen aşırı ısınmadan dolayı öldü. Hareket ettikten yalnızca birkaç saat sonra. SSCB uzaya canlı gönderen ilk ülke oldu. Uzay yarışlarında öne geçti. Layka’nın yaşam hakkını yok sayarak.
Dünyada ve Hayattaki Son Gece
Layka’nın uzay yolculuğunu araştırma görevlilerinden bazıları onaylamadı. Roketin hareketinden bir gece önce ekipteki araştırmacılardan Vladimir Yazdovski Layka’yı eve götürdü. Çocuklarıyla doyasıya oynamasını sağladı. Dünyadaki son gecesini mutlu geçirmesini istedim diye açıklama yaptı. Yıllar sonra Sputnik projesindeki birçok araştırmacı Layka’nın ölümüyle sonuçlanan bu deneyden ileride gerçekleştirilecek uzay araştırmalarına katkı olacak önemli bilgiler elde etmediklerini, bir köpeği ölüme yolladıkları için üzgün olduklarını açıkladılar. Hayvanlar antik çağlardan bu yana deneylerde kullanılıyor. Antik Yunan döneminde Aristoteles sonrasında Hekim Galen canlı hayvanlar üzerinde deneyler yapmışlardı. 19. yüzyılda hayvan deneyleri özellikle tıp dünyasında standart bir uygulama olarak kabul ediliyordu. Layka’nın öldüğü yıllarda henüz testlerle ilgili etik tartışmalar yoğun olarak yapılmıyordu. Layka’dan geriye bir canlıyı bile bile ölüme göndermenin acısı ve vicdan azabı kaldı. Ölümü etik tartışmaların başlangıcı oldu. Hayvan hakları açısından yapılan vicdani sorgulamalar ve tartışmalar hala sürüyor. Resmi ölüm nedeni bile aşırı ısınma ve oksijen yetersizliği olarak ancak 2002 yılında açıklandı. 2018 yılında Layka’nın uzay uçuşlarına hazırlandığı askeri tesisin yanına bir heykeli konuldu. O yalnızca bir uzay yolcusu olarak değil, hayvanlar üzerinde yapılan deneylerin tartışmalarının hız kazanmasına neden olan hüzünlü bir öykünün kahramanı olarak anılıyor.
Azmin simgesi Doa
Geçtiğimiz yaz Antalya Ekoloji Araştırmaları Derneği üyeleri yumurtlama döneminde Boğazkent kumsalında gözlem çalışması yapıyordu. Bir Caretta Caretta’nın yumurtlayacağı alanı açarken zorlandığını fark ettiler. Yetişkin bir kaplumbağaydı. Yumurtalarını gömmek için kumsalı kazarken zorlanıyor, yeteri kadar derin çukur kazamıyor, yumurtalar yüzeyde kalıyordu. Dernek ekipleri yumurtaları uygun derinlikteki yuvalara taşıdılar. Doa ismini verdikleri kaplumbağayı kliniğe götürdüler. Muayene sonucu şaşırtıcıydı. Arka yüzgeçlerinden biri yoktu. Röntgen çektiler. Yüzgecin hiç oluşmadığını belirlediler. Kaplumbağalar için arka yüzgeçler özellikle yumurtlama dönemlerinde çok önemli. Doa öyle güçlüydü ki engeline rağmen bunca yıl yumurtlamaktan vazgeçmemiş, göç yollarını kat etmiş, hayatta kalmıştı. Dünyada belirlenmiş ilk ve tek örnekti. Temmuz ayında uydu takip cihazı takılarak Belek sahilinden denize bırakıldı.
Birkaç gün önce Doa’dan haber geldi. Belek’ten Kıbrıs’ın güneyine oradan Lübnan’a doğru kuş uçuşu 541 kilometre yüzmüş, sahile çıkmış. Şimdi Doa’nın göç verileri inceleniyor. Önemli bir fiziksel engele sahip olması aktivitelerini, göç yollarındaki rota ve hızını ne kadar etkiledi bakılıyor. Doa sahip olduğu suda hareket etme, yön bulma, denizdeki hareketlere, akıntılara göre rotasını belirleme gibi kadim bilgilerle şimdiye kadar binlerce kilometre yol aldı. Eksik yüzgecine rağmen yaşamaktan, üremekten, açık denizlerde yüzmekten vazgeçmedi. İnsanın doğaya, doğanın en önemli parçalarından olan hayvanlara etkisinin yıkıcı ve dönüştürücü etkisi her gün baş döndürücü bir hızla artıyor. Doğayla uyumlu yaşama çabaları yok etme çalışmalarına yenik düşüyor. Oysa bilim ve teknoloji Layka’ları öldürerek hırslara, ranta, savaşlara hizmet edeceğine Doa’nın kabuğuna takılan küçük bir verici ile nicelerine yardım edecek verilerin toplanmasını sağlayınca muhteşem olmuyor mu?
